ఆంధ్ర-విక్రమోర్వశీయనాటకము

జ 4
శ్రీ రస్తు, వ్‌ moe:

వె /
ఆం ధ్ర- పిక్ర కృమార్యశీయ నాటకము సళ

ల

కాళిడాన సంస్కృత నాటకమున కనువాదము /

వేదము నేం ల
ద కటరాయశా స్త్రి | వృణీతము,
వివర ణసమేతము

థి కళ

చీ
వేదము జేంకటరాయణొ(స్ర్ర అండ్‌ (బ్రదర్‌ ఎః
4 మళ్ళి శేశ్వరగుడిసందు, లింగి సెట్టివీథి,

_ Rights Reserved.] [వెల దృ, 2-0-0

$

ఉహోదాతము,
యే

ర .

కాళీ దాను,

అకతనికాలముి-కవికుబగురువ్రును, భారతీ విలాసుండూను
నైన కాళిదాస ముహోకవి కాలముంగనార్పి పండితులలో భిన్నా భిప్రాయ
ములు కలను. మనవారు అతని ఖాక్టితినిబట్టియు కవితామవాతంమును
బట్టి యు అతండు చాల ప్రాచీ వండనియు మహనీయుంై న భోజ రాజు
నాస్థాని వాండనియు ఏవేవో వ. రత ర్రకనిమర్శ తలయొ త్తిన

పాశ్చాత్నపండితులు కాళీ దాసు కశ Saks దాక
విలి మం బోన్సు ర్రళ్ళకులు గ్రా? ప్లూ సట Agra
లాస్ట్రస్సక మొదలై నవారు శ్రీ ల Ne క శ్వకాబ్రనునియు, విన్నర్‌
స్టిత్‌ , కీత్‌ పంత శ్రీః గవి 'శతొబ్దమునియు, మాక్స్‌
ముఖ్లర్‌ మ్యాక్టోనలు న trys న జివ శ తాబ్దమ్లనిల్లు నఫి
స్రాయపడికారు, జో రతికి దాభరణమాండెలిభట్టం కశ్షిడ వణ శామరసింవా
ప్థాత్యాది శ్లో య నీతండొక విక్రమాదిచ్యుని యాస్థాని వాండనియు
ఆని కృమాదిత్యు(డు క్రీ, వూః ర్‌7-వ సంవత రప్రాంతముననుండిన శ కారి
విక క్రష్నాదిక్యుడనియు అందుచే కాళిశాసు(డు అప్పటి వాండనియు శ్రీ వీ
_జోన్స్‌గారె యభిస్త్రాయను, ఇతరులును విక్రమాదిత జ రస.
యాథారవడి ఆ సోమ భే మముగల రాజులను వెదకి వవీవో కారణ
ములచేత కాలనిర్ణ యమును చేసీరి, కాని విక కృమాదిత్యుండనునది బిరుద
నావముము. దీనిని పహించినవారు వలున్చురు, వై గా జో స్టతిర్సిదాభరణను
కాళి దానీ చముగసుట సం జేవోస్పద ము, ధన్యంత రాస్ట్రది నామములలో
కొన్ని నామమా త్రము లే, ఆమరసింవాునికౌలను క్తంకను నిర్మితము

4. జ ఉఊపగి దొతము
sn య

కాలేదు, వరావామిహిరుండు క్రీ, శ, ర్‌97 లో నుండినట్లు ఆకని వ్యా
ఖాస్ట్రతచే తెలియుచున్నది, “దిజ్నాగానాం పథి పరిహారకా స్థూలవాస్తావ
లేపాకో మొదలై న మేఘసం దేశ వాక్టములంగొని వ్యాఖ్యాతలు శాలి.
దాసు దిజ్నాగాచార్యుల సమకాలికుండని యొక చనుత్మా_రమును వెలి
బుచ్చిరి. 10 శతాష్టీలోని వల్లభ దేవుండు ఈ విషయమునే చెప్పక దటి
ణాన్నర్త మల్లిశాథులు (12, 14 ళతాబ్దులవారు ఈ విషయము నుగ
డించుటచే నిడి అనంతర కవికల్పితమని తీలంపవలనీయున్నది, బౌద్ద
గ్రంథములు దిజ్నాగ ధరకీ కెర్తు లనువారిని అసం గాచార్యుల శిష్యులను .
ar అసంగాచారున్థిని క. వండితుసి జేరివ్టసోదరుని గాను చెప్పుట
చేతను, వసుబంధుని గ, ౦థములు చీనవాజ్బ యములోనికి శ్రీః శ్ర, 400
ముంచే అనువదితను లగుట చేతను, కాళిదాసు దిజ్నాగుని సమ శాలికుం
డగునేని వరావామిహిరుని సమశాలికుండు కాజూలండని తేలుచున్నది.
ఇందుచే వై న్లోరమందలి వారి సమ కాలీనత సంశయనీయవముగుచున్న ది,
మజియు కాళిదాసు ts) 'ఉచ్చ' శబ్దములను వృయోగించుటచేత
శ్రీః శ, 499 లో నివనీంచిన ఆర్యభటుని త రాంతివాండని యొక యభ
స్రైయము కలదు, కౌని 'ఉచ్చ రామాయణమం'ే ఉండుటయు,
“జూమిత్ర్ర*మునకు మనవారు “జామిం దుహితరం, త్రాయతే అనియు
'జాయాయాః మిత్ర 0” అనియు అర్థము చెప్పియుండుట చేతను, మల్లి
నాథుడు అ స ప్పమంస్టానమ్‌ అని టీకించియుందుటచేతన్సు ఈ
వాదము నిలువదు,

వుటీకొందటు కాళిదాసు అశ౧ఘోషుని త రాతివాండుగా
నుండనచ్చుననియు, బుద్ధచరితాది గ గ ంథములనుండి కాళిదాసు భావము
లను న్‌ డనియు వాదించీక. గ్రంథములు పరికించు వారికి శాలి
దానే ఫూర్వుండని తెలియగలదు, కథాం వర్గ నాదికములయందు కాళి
దాసుని రచన చాల సహాజమై అ వ్ర యత్న పూరషకముగానున్నది, ఆయా
సందర్భములు చక్కంగా పొందియున్న వి, శోబ్ధ ప్ర యోగనునందును,

అలంకా రాదులలోను, వాష్టకరణ వ, యోగములందును పాండితోకదా
టనకొఅకు కాళిదాసు హొటున వన కానరాదు. ఆళశగఘాోషుని రచేన
యంతయు వ ప్రయత్న వూర్వకముగా నుండుటయే గాక అలంకార వ్యాక

Lr వ్రచోూగముల గారడీవిద్యల భే నిండి కొంత విసుగును సయితణు

మతి మాళవికాశగ్ని మి త్రనాట కాంత భరత వాక్ళమున కాళీదానే
తా నగ్నిమిత్రునకు సను కాలికుండై నట్లు వ్రాసికొనియున్నా (డు, “భూవరుం
డగ్నివిత్రుంద్‌ లంబ్రో చుచుం చు చరండా అను వా! 'ర్థిములే ప్ర వబలా
Bee he "క కై కోనందగును,వృుమ్యమిత్రునియజ్ఞ ము వా స్టవముగా" జరిగి
నజేగాని కల్పితముగాదని ధన జేవని అయోధ్యలోని శాసనమున
తెలియుచున్నది అది సముద్ర దృిగుప్తుని యశ? మెభము గానుండునని కాం
_ దటు తలంచినది పొరబాటు పీనింబట్టియు, రాకుంతల విక్ర మోర్య
భీయ మాళవి కాగ్నిమి త్ర ములయందలి ధర్మశాస్త్ర విషయిక ప్రస్తావ
' ములవేతసు, శై లీమార్ట్‌వము చేతను, అన్ని మిత్రుని అప్పటి పూవు
వేర్కొనుట చేతను ఈకేనికాలము బవాంోః వ వూ. 150 మొదలు
56 మధ్య కాలనుని చరిత్ర కారుల యభిప్రాయ మై యున్నది.

అతని గ ంథములు = కాకుంతల విక్ర మోర్వశీయ నూళవి కాగ్ని
_వింత్రములు, రఘునంశే కుమారసంభవ మేఘసంచేళ బుతునంవోర
ములు జోస్టతిరైదా భరణాది గృంథములు ద్రితనికి ఆరోపితములు,
re టి

చంద్రుని కుువమూరుండు బుధుడు, అతని కుమారుడు వురూర
"వుడు పుట్బక్రవర్తులలో నొకడు, సూర్యుని దాహిస్రుండు, భా
పుత్రు (గు; మర్థన లోకపాబకుండు, గంగా యనునా సంగమతీరమున
మ, పలేష్టాన నగరము ఈతని కాజథాని, ది “స్టానాంతర మైనస్వర్దము*)
_కేకేంద్రుడు రాశుసుబతో తనకు “పోరు ఆసన్నమైనప్పుడు మధ్యమ

6 ఉపోదాతము
స్‌

లోకంనుంచి ఈయన నే సగెౌెరజంగా రవ్చించి నిజయనేన మొనలో నియో.

గిసాడు, ఆ కాజర్ని రథము “సోదుద తము, లేడిజెండా తోటిది.”
—0 యె ఎలి

మౌేంద్రుని యప్పరసలలో ఊరి చాల అందగత్తె. “అచ్చర
లందటును సారాయణబుషి.ని వలపింపవచ్చి అతని తొోడనుండి జనించిన.
యీ రమణినిగాంచి” సిగ్గు జెందిరి, ఈ “యన్భుతోవమాంగిని” ఆమహార్షి
దేవేంద్రునికి ఒసం గాను, “ఒకష పుకు ఊర్వశి కుబేరుని యాస్టానికిపోయి.
నాట్య సంచీని చబులతో మరలి వచ్చుచుండంగా పారణ్యపురవానీ ్టీస్టి

యను డానవుండు ఆకస్మికముగాచూది చిత్ర లేఖకోకూడ చెజంగొని,
పోయెను, అంతట మిగిలిన యవ్పరన లెల్లరును, ఎవండై. నను ues
నము గల దేవతలపత్‌ పాతి తమ్ము పామును బిగ్గరగా ఆక్కం.

దింపసాగిరి, వలయన హిరణకపురమునకు ఆ శాశమార్హమున _

వలయును,

ఆసమయమున సూరభిగ వానుని నేవించి తన రాజఛానికి పురూ .
రవుడు మరలిరచ్చుచుండెను, అచ్చరల యా_ర్హనాదము నాలకించి తన.

చేరు చెప్పీ ఆ రాతనుండు ఈశాన్యమువై పు పోంినాండని తేలినికొని,

వారిని *పూమకూట శిఖరమువై నుండి ఎదురుచూడ నియమించి పురూ |
రవ్చండు డోరా "రీ చిత త్ర లేఖలను 3 తెచ్చుటకుపోవును, తణనులో ఆరక్క.

సుని జయించి ఊర్యశేని చెటనిడిపించి చిత్ర లేఖతో తోడౌ_నివచ్చును.
ప్రహారనైనికి కేశి దానన్రని జయించుటకు చాల కాలముపట్ట లేదు, వలన

ఊర్వశిని పట్టుకొనంగా నే అప్పరసలు ఆ క్రందనము చేసిరి. తక్షణమే

జ. రాత =

ప న

దానిని వినిన పురూరవ్రడుపోయి ఆమెను విడిపించెను, మూర్చపోయిన

యుర్వశి రథ నుందు తేరినది, అప్సరసల సంకోవము వర్ష నాతీతము,

ఉర్వశి క్రమముగా మూర్చ తేరి ఆ రాజునుచూచి, అతనిమాంద ఆళ
జనిరిపం గన ఆ కారణనుచేత రాక్షసులు తనకు వా స్తకముగానే ఉప E

కార మొనర్చినారని తలంచును, రథమందుండగనే ఉర్యశీ ఫురూరవు
లకు చతుః ప్రీ, తి నునస్సంగనులు వర్చడును, పురూ వుని వొక్సనును

నాటకకథాస౦ గ్ర వా ము 1

విని ఇతనివాక్కు. ఎంత నాణనముగా నున్నది” అని ఉర్ళశి తలంచును.

తర్వాత ఎగుడుదిగుడు వ దేశమున తేరికుదుపుచేక ఉర్వశి భుజము

ఫురూరవుని భుజమునకు గోజరనీకొని రాజు మనసునందు మదనవికార
మును కలిగించును, ఉర్వశికి తగిలిన అఆభాగ మే తనశరీరమందు ధన్య
మనియు, అట్లు రథముదిగుట తన కవకారక మేయని పురూరవుండు తలం
చును. రథమునుండి దిగినంత నే అచ్చరలు ఉర్వశిని కౌంగలించుకొందురు,

ఆసమయమున తూర్పుదిక్కున మిక్కు_టమైన రథ వేగంపుళబ్బను

' వినాబడును. చూడంగా చిత త్రరథుండను గంథరషరాజును ఆతని సైన్య

నును, శేశిదానవుండు ఉక్యశిని శెటుంబట్టినడని నారదులవారివలన

వీనిమో వాంద్రుండు ఆమెను పఏడిపించుకొని “రానలసీనదని గంధర్వ నేనకు

ఆజ్ఞావించినాయ. గంధర్వులు బయలుదేరివ చ్చుచుండంగా మూర్షమధ్య

నిన చారణులవలన ఫురూరవుని విజయనృత్తాంతమును విని అతనికడకు

వచ్చిరి, అదియే ఆరథళబ్దను:, వచ్చుచునే గంధర్వరాజు చిత్రరథుండు

|

ఫురూరవుని స్తుతించి ఇంద్రునికడకు ఉర్వశితో ఆతనినే రమ్మనికోరును,
అతండు రాక పోంగా ఉల్వశ్యాదులనుతోడొ్క్కటని ఇంద లోకమునకు
బయలు దేరిపోవును, తీగకొమ్మకు తనయే కావలి తగుల్కొన్నదని ఉర్వశి
తణము నిలిచి పురూరవుని సాభిప్త్రాయముగా భరాచుచుపోన్చను, దాని
యభిప్రాయము చిత్ర, a టో హిరమున , పుగూరస్రుడును మదనవికార
మునక పాలగును

పురూరవునిరాణి, కాశిరాజపు త్రి, జళినరి నూరోశ్థివస్థానము
_నుండి వచ్చినది మొదలు ప్రభువు అనార్‌స క్తుడుగా నగపడుచున్న ౦దున
అందులకు కారణము వెదుకసాగును. చెటిన్సి నిపుణికను, విదూవకునితో
మాటలాడి మెల్లగా నాతని నోటినుండి రహస్యమును లాగుమని

. వంపును. విచూషకుండు రాజరహాస్యమును డాంచుకొనలేక కష్ట్రవడు

చుండును. నివుణిక విదూమకుని సవిరాపించి మంచిమాటలతో కట్టు
చెప్పును? “ఎవ తెవిరాంద రాజు ఉత్కంతిశుండుగా నున్నాండో ఆమెవేర

8 ఉపోదాత ము.
యె |

దేవిని వలశకరించినాడు+ అని, ఆమాటనిని రాజే తన రవాసంమును
బయలువపరిచినాండని తలంచి విదూవకుండు ఏమ, ఉరుళీ ఆని వీలీచి
నాడా దేవిని అని యడిగి రవాస్యమును బయటచేయును, నిపుణిక
రహస్యమును భేదించి సంతోషముతోపోవును, విదూషకుడు రాజును
చూడ(బోన్రను.

రాజు ఉన్వశినే తలంచుచుండును విదూవనుండు అతనిని వినో
దింపంచేయుచుండును. “రహస్యమును కాంచుచున్నావా యని రాజు
అడుగగా విదూవకుండు ఆదానీ తన్ను మోసము చేనినదని గృహిం
చును. తర్వాత కొంత నేళ్చ ఉర్భశీవర్ల నలో నిరువురును కాలము గడ
ఫుచు పృముదవనమునకు పోవుదురు, ఆవనమందలి వసంతశోభ ప్రరూర
వుని విరవావేదనను అనుమడింపంజేయును.

ఇంతలో ఆకాళశమార్షమున ఉర్వశి పఫపురూరవుని కడకు బయలు
చేరును, చిత్ర లేఖ అనుగమించును. వూర్యము శేశిదానవునికడనుండి
విడువాంది స్వర్ణ్షమునకు మరలివచ్చినప్పుడు బృవహాస్పతి మరల లృట్టి యావ
చలు రాకుండ నామెకును చిత్ర లేఖికును అవరాజిత యనువేరి శిఖాబం
ధనవిదష్షను ఉపదేశించెను. ఆరదుచే మంత మును ఉచ్చరించుచు జుట్టు
ముడి వెసీకొనినయెడల ఆముడి వీడనంతవపుకు దేవదానవ్రలకు ఆలంఘ
నీయలగుదురు, ఆవిదార్థిబలము చే మరల అసురభయబు లేక వారు సంచ
రింప మొదలిడి పురూరవ్రనికడకు తామే బయలుచేరుదురు, తణనులో
నాకాశ మార్గమున ప్రతిఘైన నగరమునకువచ్చి రాజగృవామును వ్రవె
నింతురు, ఫుళూరవునో వెదకుచు నందనవనమును ప వేశించి ఫురూరవుని
స్రెమాలావము లను అంత రానముగానుండి విందురు, ఇ పురూర వుండు తన్ను
చ్షంంచి యిట్లు కష్టపడుచున్నాడని గ్ర హించి G: AY సంతోషించును,
ఫురూరవుండు విరహముచే ఏమేమో చెప్పుచుండంగా ఉర్వశి ఆ మదన
వాకస్థములకు బదులు మదన లేఖను రచించిన భూర్ణవత్రమును ఫురూర
వునిముందు వేయును, దానిని చదువుకొని పుయోరొవు డానందించి

నాటకకఖథానం౦ గ నాము 9
నిదూవకునికిచ్చి భద్ర పరువుమని చెప్పును, ఉరళి అతని చెంత శేగ తమక
పడును. చిత్ర లేఖ తాను ముందుగానేంగ రాజున కగవడును; ఉర౧కి
వలపును నివేదించి రాజుకణకు ఉరుశిని కొనిపోవ్రను, ఉరంక్లీ ప్రరూ
రవులు ఒకటి రెండుమాటలు ఆడుకొనులోవలనే దేవదూత ఉరీ
చిత్ర, లేఖలను త్వరగా ఇం ద్రలోకమునకు పొమని ఆకాశమునుండి పలు
కుకు. వీలయన భరతమునినేర్పిన చృయోగమును చూడంగోరుచు లోక
పొలురును ఇం ద్రుండును శకాచుకొనియుండిరి, ఉరంశీ చిత్ర, లేఖలు
చింతతో రాజు ననుజ్ఞ నంది వెడలిపోన్చుదురు.

వారు అటుపోలానే రాజు ఉర్వశి వ్రానీన యా భూర్దపత్ర నును
తెమ్తుని విదూపకుని యడుగును, విదూవకుని యజా గ తచెత ఆనుదన
లేఖ గాలికి కొట్టుకొనిపోవ్రను. రాజడుగంగా నదిపోయనదని విదావ
కుడు వెదకును. ఇంతలో పట్టమహిషి చౌళీనరి నిపుణికతో "రాజును
చూడవచ్చి ర్రానలో భూర్జపత్రమునుచూది చద్రుశక్లాన్ల గాజు కక.
- వచ్చి దానినే రాజునకిచ్చును, రాజు తనదోషవమ | చుకోన్సు యత్నిం -
గ రాణి కోవగించి నలి స్నాన్షభోజమాధూలకు.
చును, pe)

|
f
౪1
ల]

; భన న
గ J జ శి ల ఈశా au గీ నై a త!
వ సే? విస సు!
3 జో GHEE ans లో

KG?
ఇంతలో దేవేంధ్రుని మందిరమున నాకపష్టా, లు జరుగును, నర.
స్టతీ దేవి సాయను గా లత్నీస్వయంవరమను సొటకమును పాయా లి.

లతో an,

ut

దానిని ఆడించుటకు భరతముని ఉరుళ్యాద్యప్పరసలను శికీంచే ఉరంశి
చేత లతశీవేవముం వేయించుచుండంగా నొకవారబాటు జరుగును,
'ఎవరివిరాద నీనునస్సు తగులుకోంటుంది” అను వాక్యనునకు “పురుపో త్త
మునివిరాది అనిబదులు. చెప్ప వలనీయుండ (గా ఉరంశి సర ధ్యానమున
తననునన్చులోని విషయమును వెలువరించి “పఫురూరవ్పనిమిది అని
. చెప్పును, వెంటనే గురున్రగారికి కోపమువచ్చి 'నీవు నా ఉప'జేశంనుంచి
. అతిక్రమించిన కారణంచేత నీకు దివ్యస్థానం ఉండదు అని ళవీంతురు.
. మేం ద్రుండు కనికరించి అట్టను గ హించును “*ఎవనిమోాంద నీమనసు
B Ae

ప్రో ము
10 ట్‌ రాత

తగులుకొన్నదో ఆతండు నాకు రణనహాయుండు రాజర్షి; అతనికి ప్రియ.
ము చేయవలెను కనుక నీవు ఆయనను పురూరవ్రున్కి ఆతండు నీవలన '
సంతానవంతు:డు అఆగునందాంక య ఖేచ్చముగా కూడుము” అని. బది,
ఉర్వశికి మంచిదేయైనది.
. ఇచ్చట పృతిషానమున దేవి కాశిరాజపు త్రి ప్రియాను ప్ర సాద

నము అను వ్రతేమునువూని అలుక నుజ్జగించి రాజును అనుజ్ఞ వెడి వృత.
మాచరించును, సంథార్థిజపమును ముగించుకొని రాజు మండిరో దారిన '
మును ప్ర వేశించుచుండ కంచుకియేంగి దేవిమాూటగా రాజును నుణివా '
ర్యరముమోద రోహిణీచంద్రసం యోగమగునందాం తన్ను (రాణిని):
॥ ఎదురుచూచుచుండ ప్రార్థించును. రాజు 'మణీహర్మ్మష్థము కడ శేగును,

చంద్రోదయానంతరము రాజు ఉ కీ చింతాధినుడుగా నుండగా
ఉర్వశీచిత్ర రేఖలు అచటికివత్తురు, పురూరవుని యాలాపములను వినుచు '
ఆతని దరియనుండునంతలో దేవి జిశీనరి అచ్చటికివచ్చును. ఉర్వశీచిత్ర
రేఖలు అంతర్షాననుననుండి చూచుచుండ రాణిచంద్ర పాదములను '
వూజించిి విదూపకునికి స్వస్తివాచనమిచ్చి. రాజును వూజించును,
తర్వాత అట్లు చెప్పును నేను ఈ చదేవతాదంపతులను దోహిణీవారి
ణాంకులకు సాథీశరించి ఆరశ్థిపు త్రుని అన్నుప్రసన్నుని చేస్తున్నాను, ఇది-
మొదలు ఏ చెలువను ఆర్యపుత్రు డు వేడునో, ఎవతె ఆర్యవుత్రుని సమా
గమానికి ఉవ్విళ్టారుతుందో. ఆచెలుక్‌తో నేను ప్రేమబంధముతో
వ ర్తింపవలయును అని.

ఈవమాటలకు ఉర్వశి సంతో “పాళ్చర్యముల పాలగును, రాజు
బ్రదేమో అెలిసికొనలేక దేవికి ఇంకను కోవమేమోయని యనుమానిం
చును. కాని పతివ్రత కావున ఆమెళర్తను స్వతంత్రునిగా వడలి వేసినది.
రాజునకు ఉర్వశిమిాంద వ్రేమ మిక్కుటము. దేవిపోంగానే ఉర్వశిని
ఆతండు తలంచును. ఆపొంగనేయున్న ఉర్వశియు దానిని వినును,
“ఉర్వి తనయంచదెల రవళిచే నావీనులకు విందొనర్చున్నా మెల్లగా నా

టకక న న
నా థాసంగ్రవాము 11

వెనుశివచ్చి నాకన్నులు మూయుసాో అని ఈవిధముగా రాజు తలంచు
చుండగా ఆయచ్చర వెనుక ప్రృక్క_ గావచ్చి రాజుకన్ను లను మూయును,
అంతట రాజి ఉర్వశిని గ్ర పాంపంగా చిత్ర, లేఖ వెడలిపోవుచు తాను
వేసవిలో సూర్య భగ వానుని ఉపాసించవలసీయున్న ందోన మాటికి సఖి
దర్శనమునకు రా వలను శాదనియు తనచెలి స్వరమును స్మరింపకుండు
లాగున రాజు చేయవలనీనదనియు వలికి వెడలిపోవును, రాజు తనకోరిక
తీరుటచే ఉర్వశతో సుఖములం చేలుచుండును,

అచ్చరలు వంతు వ్ర కారము సూరస్థిభగవంతుని ఉపానింతుదరు, ఆ
ప్రకారము చిత్ర లేఖ తన వంతువనిచేయుటకు పోయా నిచట వతిఫ్టాన
మున పురూరవుడు ఉర్భశితోకూడి నానాభోగములను అనుభవించుచు
రాజ్ట్ర భారమును మం త్రులమిాందనుంచి వివో రార్లము ఒకవ్వుడు గంధ
మాదనవనమునకు బయలు చేరి పోయెను, అచట మి'న్నే టయిసుకతిన్నె
లలో విహారించుచుండిన ఉదయకళతియను విదాష్థథరకన్వను ఆరాజర్షి
కేంచూచును, అంతవమాత్రమునశే ఉర్వశి అలిగి రాజు ఎంత బతినూలు
ఫొన్నను వినక, శావవళమున్య శ్రీలు వ్ర వేశింపరాని కుమారవనమును
వ్ర వేళించును, కుమారసా(మి ఆవనమున తపమెొనర్చుచు అందు ప్రవే
ఫంచు స్త్రీలచే తనకు తపోభంగమగునని ఆటువచ్చు స్త్రీ లెల్ల తీ గెలగుదు
రనియు గెరిచరణ సంజాతముయిన నుణిచేత తప్ప తొంటిరూపమును
పొందరనియు శవీంచియుండెను. అప్ర కార మే ఉర్వశి ఆవనమందు పచీ
శించినంతటనే తీగాగా మారిపోయినది, రాజు ఈవిషయము శెలియ జ
ప్రీయతవను వెదకుచు ఉనత్తు(డై ఆవనమందు సంచరింపడొడంగాను'

పురూరవుడు ఉన్మత్తుండై. ఆవనమందు పరిభ్రమించుచు తరుగుల్మ
లతాదులను, పశువశత్త్యాదులను, గిరి ని ర రములను తన కాంతస్థితి నడు
గుచు కొంతకాలము గడపీన యనంతరము ఎవడో “భగవానుడు,
మృగచారి కనికరించి సంగమనసీయమను వేరి యామణినొసంగి జానిచే
“దయితజనసంగభంబు పరగ ఖ్‌ తోడో౯ ” అని అను గ్రహీంఛిపోన్చను,

12 ఉఊపో గాత ము,

మణినిశై కొని పురూరవుడు దానిమహీమ చే వ లతగా తన ప్రియమారి
నదో 'ఆలతనే ఉన్న త్రావస్థలో కాంగిలించీషొనంగా నయస్థవ్‌ వెంటనే.

ఉర్వశీరూపమును కాల్చుకు, ఉర్వశి ఫపూర్యరూపముసంది తాను లత

మైన విషయమును, పమారస్వామి కావమును, సంగమనీయనునునుణి చే

తప్ప శాపావసానము లేమిని చెప్పణగా పురూరవ్సండు ఆమణినే ప్రియకు.

చూవి అదియే పునస్సృమాగమశకారణ మని వచించును, వెంటనే ( కరువు .

రును సంతసించి పృతిష్థానమునకుం బోవుదురు, .

ప (8 కొంత కాలము సుఖముండంగా ఉర్వశి గర్భము
దాల్పెను. ఆయము గర్భలతణములను చూచుచుండియు పురూరవుండు '

దానిని గ్రహింప లేదు. తటాలున నొకప్పుడు ఉర్వశి కృశించిన విషయ .

మును గుత్తించెనేగాని ఆయమ పృసవించిన విషయమును ఎటుంగ

స కును

లేదు. అందులకు కారణము ఉర్వశి తన గర్భథారణ ప్రసవాదులను
వురూరవునకు తెలియక చాంచుటయే, వూర్ణము దేవేంద్రుడు “పుత్రో
దయ మై కుమారుని పురూరవుడు చూచునందాణశ నీవై ఆ రాజుక్‌డ.
నుండుము”. ఆనిగదా యానతిచ్చెను, తురగా రాజును వదలుట. కిచ్చ.

గింపక కుమారజన నృవృత్తాంతమును తక తెలియవీయక దాంచినది.
ఈమెకు రగ కాలమున నైమిశేయయాగవి.షచే శాజీ మెను ఎడ

జాయనలనీివచ్చెను, ఈవిషయము రాజెజటుంగడు. ఆయువును వుట్టి

నప్పుడే చ్యవనమవోముని యాత్ర నుమందుండు సత్యవతియను తాపసి
కడ తన్ని యిల్లడ యుందినది, 'డస్రేయకుమారని! వలనీన జూతక ర్థాది
విథానమును సర్వమును అతనికి భగవానుండు చ్యవనముని గావించి
నాయడు, ఇతరవిద్యలు నేర్పి ధనుర్వేదమందును నేర్చరింగావించినాడు.”
పురూరవునికి సక లై శ్వరములుండియు. ఉర్వశీసవావాసముండి
యు కువూరుండులేండనుచింత బాధించుచుండెను. ఒకానొక విశేషదిన
మున గంగా యమునా భగవతులకూడలిలో దేవేరులతో స్నానమాడి
రాచగుడారముం బ్ర, వెశించును, రాజు వనస్హ్రథారణను . ముగించు

నాటకకథాస౦గ్రహా ము, 18

లోపల అంతఃపురములో పరిజనులు గోలయిడసాగిరి, సంగమనీయనును
నామణిని బంగారపు డారములో' కూర్చినదావిన్‌ విసనకటణ్ణమిా(ద తెల్ల
పట్టువ్యస్త్ర స్పముచై ముంచి ఎవరో కెచ్చుచుండగా మాంసమనుభ్రమ చే గ్‌
హో. తన్ను కొనిపోవును. కలకలమునువిని రాజ్‌ చేపుధార
ణము ముగియకయే వచ్చును, వోరమును తన్నుకొనిపోవుగృద్దను
చూచి ధనుర్చాణములు 'ెవునిచెప్పును, అవి వచ్చులోపల పిల
దూరము పోవును, జుజము ఆంతదూరము పొటుదని రాజి, సాయంకా
లము గాటికివచ్చునప్పుడు ఆవతీనివట్టుముని నాగరికునికి ఆజ్ఞయిడును.
ఆమణి శేనవలను రత్నమాత్రమనుటచేత కాదుగాని సంగమనీయమగుట
జీత. రాజునకు చాల ప్రియమైనది,

ఇంతలో నెవరో బాణముతో ఆపులుగును కొట్టిరనియ పులుగు
మణితో నేలంగా లెననియు ఆబాణమును మణిని కంచుకి అెచ్చియిచ్చును.
మణిని పదిలపబుప నాజ్ఞూవీంచి ఆబాణమెవనిదో పరీతుంచి తనకుమారుం
డైన ఆయువుదని గ్ర పొంచును, తనకు కువూరుండొకండు జనించి అంత
పెద్దవాటైన విషయము ఆశ్చరర్థిమును కతీగించును. ఆలోచనవీరాంద
ఉర్వశి యొక ప్పుడు గర్భము దాల్సీయుండినట్టును తరాత తటాలున
నామెళరీరము కృశించి క్రమముగా వర్గిల్లినదనియు నై మికేయయాగ
సముయమునదక్క_. తానామే నెడబాయ లెదనియు జ్ఞాపకమునకు కెచ్చు
కొనును + వకారణము చేత పుత్త జన నృవృత్తాంతమును ఆమె దాంచియుం
డునో యని ఛ్యానించుచుండలా సా జదర్శనమునకు చ్యవనా శ్ర నశ మము
నుండి తావనీయొక తి రాజకుమారలతుణు నొక బాలుని తోడ్కొని
వచ్చును. ఆబాలునిం గన్నంతనే రాజునకు ఆతనియం దపార వాత్సల్య
మును ఆతంజే తనకువూరుంజేవోయను సంశయమును కలుగును, తాపనీ,
ఆబాలుని జనించినవెంటనే వకారణముచేతనో ఉర్వశి తనకడ ఇల్లడ
యుంచినదనియు ఆతనికి సకల సంస్కారములను బుషియే. "చేనెననియు
పలికి ఇట్లు చెప్పును. “నేడు పుష్పసమిధ లక అకు బుషికునూరులత్‌ 6

14 ఉ పోదాతము
యై

నాడ ఇ్రతండునువచ్చి ఆశ్ర మవిరుదమాచరించినాండు, మాంసము తెచ్చు
కొని గృద్ద చెట్టుకొనను వాలుయేడంగా కండు దానిని కోలకు గుణటి
చేసినాడు, అ ఆవృత్తాంతము నెటింగి భగవంతుండు చ్యవనమున్ని |
నీచేతి యీయిల్లడను పంపివై పుకుని యాజ్ఞావించినాండు, కావున నేను.
ఉరాశిని భూడంగోరుచున్నాను” అని చెప్పును,

ఉర్వశి ప్రవేశించి తన పుత్రుంగని సంతోషించి తావసీకి
మొక్కును, కావసీయు ఆముల్లడను అప్పగించి వెడలిపోవును. ఇంతలో
రం స రించి మేడ్చును. రా జకుగంగా “ఎప్పుడు
ఈతడు నా ప్రీయసఖుకు రాజర్షి నీయందు జనించిన వంశకరుని ముఖము
చూస్తాడో తా నీవు మళ్లీ నాసమో హానికి రావలశినది_అని
వు హీంస్రుడు ఆజ్ఞూపిం చెను, అందువల్ల నెను మహా రాజవియోాగానికి
వెజదినదాననై జాశమాత్రుని వీనిని విద్యాప్రా క్తి నిమిత్తమై చ్యవన
భగవంతుని యాశ్ర మపనంలో సత్యవతమృచేతిలో 'అప్రశాళంగా
ఇల్స్బడవుంచితిని, యా తండ్రిని కొలవడానికి సమర్ధుడయి కాడని ఆలో
. చించుకొని ఆమె మళ్ళి నాకు న యున్రను అప్పగించింది, కనక నాకు
ఇంత పొటియే మవో రాజుతోటి సంవాదము” అని ఉర్వశి బదులు చెప్పి
న్లో కించును.

ఉరైళి రాజునువదలి Sag lee రాజు తపో
వనమహేంగ సంకల్పీంచుకొని కుమారుని యావ రాజ్యాఖి పేక పక ప్రయత్న
ములుచేయును, ఇంతలో నారదమవార్షి వచ్చి నమస్కరించిన "యురంకీ
పురూరవులను 'ఎడబాయని దంపతుల రండు అని యాశీర్వదించును.
రాజు “ఈయాశీర్యచనము నిజముకాగూడదాి యని కోరుచుండంగా
మహర్షి ఇంద్రసందేశము నిట్లు చెప్పును కై కాలక్టిదర్శులు మునులు
ఆచేశించినారు - సురాసురసం గ్రామము క లుగనున్న దని, నీవు నాకు
యుద్ధములలో గడిదేరిన సవాయుండవు. కాన్రుక్క నీవు అప్పుడు శస్త్ర
| సన్న్వ్యాసను చేయగాడదు, ఈయుర్వశియు యావజ్జీవము నీకు సవా

“కొళిదానుని నాటకరచనణ అభారములు 15

ధర్మచారిణిగా నుండవలనినడి” అని. అంతట ఇంద్రుడు పంపిన యావ
రాజూ భి పేక సంభారములను అప్పలు సంతోవమున కోయగా మహర్షి యే
కుమారునకు యాన రాజూ ఖిపేశము నేయంగా శాశ్ళతముగా నుర
ినిపొంది పురూరవుడు ఇంద్రుని చెంతశేంగి సుఖముండును,

శాలిదాసుని నాటకరచనకు ఆధారములు,

కొళిదాసు ఈనాటకమున రచించుటకు ఆధారను లేవో ఊోహింప
వలనీయున్న ది. ఉర్వశీ ఫురూరవసం వాదము బుగ్యేదమం బే కలదు,
(౫ 95) అందు పురూరవుడు ఉర్భశిని వివావోర్థము ప్రార్థించును, విష్ణు
ప్రరాణనున కొన్ని వివరములు కనబడు చున్నవి. మిత్రావరోణులచే
శప్పయె ఉర్వశి భూలోకమునకు వచ్చి వురూరనునివలచి కొన్ని నియ
మముల పృశారము ఆతనికడనుండ సంగీకరించెను, నియమము-ఉర్వశి
యొక్క. రెండు మేషములను పురూరవుడు కాపాడుట్క నిరంతరము
ఉరగశిని ఎడంబాయకుండుట, ఎవ్వుడును నగ్న ముగా ఆమెకు నోచరింవ
కుండుట, ఉర్వశి కేవలము నేతినే భుజించియుండుట కొప్పుళొనుట,
కొంత కాలమునకు ఉర్య్భశిలేమిచే దేవతలు వెతంజెంది మరల నామెను
దివికిరవ్పీంపగోరిరి. విళ్యావసువు గంధర్వులతో నాొకరాత్తి ఉర్వశీ శయ
నాగారనును ప్ర, 'వేశించి ఆమేషములను వారింవంబోంగా నవి అణచు
టచే ఉర్భథీ పురూరవులు మేల్కొని విశ్వావసువును గంధర్వులను వెంబ
డించి మరల మేవములను అెచ్చుకొనిరి, మెటుపులచే నీ సందడిలో
వస్త్రహీనుండుగా త్వర చె వచ్చిన వురూరవుంజూచి నియ మోల్లంఘన
మైనదని ఉగ్వశి అతని వదలీపోవును, దుఃఖముచే పురూరవుడు దేశ
ములు సంచరించి తుదకు కురు కే తృమందుచూాచి స్రార్థింపంగా సంవత్సర
నకు ఒకవినము ఆతనితో నుండుటకు ఉర్వశి ఒప్పుకొనెను, కాని
శాశ్నతముగా ఉర్వశిని తానెపాందంగోరి గంథర్వులను ప్రార్టింపంగా
వారొక అగ్ని స్థాలినిచ్చి దానినే నిరంతరము నేనించుచుండిన ఉర్వశి అత
నికి దక్కుననిరి. దారిలో నాతండు విసుగుంజెంది ఆస్థాలిని ఒకచోట

16 ఉ పో దౌ తము

పాట వేసిపోయెను. మరల పళ్చాత్త త్తప్రుడై పోయిచూడ(గా అచ్చట
అక్షత శవిరావృతు ములు మొలచియుండుటనుచూది వానిలోనుండి
చెతీయొక గొమ్థను హొనిపోంం 'పెక్కుయజ్ఞ ములుచేసీ నమురల ఉర్వ
ధిని ఇాళర్చతముగా పాంచెను, త ర్వాత వారలకు ఎనమండ్రు పుత్రు
లుదయించిరి.

కథాసరిత్సాగరము నిట్లు కలదు--ఫూర్వుము నందనవనమున
ఉర్వశి విష్ణుభ కర్ణ కుని ప్రరూరనునిచూూచి కామించెకు, రాజును ఆమెయందు
ఆసంగొనెను, మవోవిష్ణు వంతట నారదునిపంపి ఉర్వశిని పురూరనవుని
క్రొసంగ దే వేంద్రుని కోరెను, అంద్రుండు అంగీకరించి పంపగా ఉర ఇన్టీ
ఫురూరవులు సుంకర ఇంతలో మాయాభధరు(డను రాతసునితో
ఇంద్రునికి యుద్దము రాయగా పురూరవుండుపోయి అసురులను జయించెను,
విజయోత్సవ సందర్భముద రంభ నృత్య మొనరించుచుండ చూచి దోవ
మునుకనిపట్టి ఫురూరవుండు ఇంచుక నవ్వెను. రంభ కోపగించి మనుష్య
నికి నీకు చేవనృత్య మేమి తెలియునని ఆ చేసింపంగ్యా ఉర్వశీ సవా వాస
ముచే తనకు తుంబురునికన్నను విశేషము తెలియునని ఆరాజు బదులు
చెప్పెను, అంతట తుంబురుండు కోపగించి మహావిష్ణువును తృ ప్టిపషజుచు
వజకు ఉర్వశవియోగము వురూరవునకు కలుగునట్లు శపించెను. అంతట
రాజో బదరి కాశ మమున మవోవిష్టువును తపస్సుచే వ వసన్నుని చేసికొని
మరల ఉర్వశిని పంచెను.

నుత్సర్థిపురాణకథ - 7 " భిదానీయమునకు చేరుపుగా నున్నది,
ప్రురూరన్రడు అనుదినము ఇం ద్రదర్శనమునకు వీగుచుండెను, ఒకప్పుడు
ఉర్వశీ ఘృ తాచులను శేశి దానవుడు పట్టుకొనివోంగా వాయవ్యాా స్త్ర
ముచే వానినికొొట్టి వారిని విడిపించి ఇంద్రునికి ప్రి పి యమాచరిం చెను,
అది మొదలు ఇంద్రునికి ఎక్క్కడు న్నేహికుడాయిను. ఒకప్పుడు ల్స్‌
స్వయంవరమను నాటకమును భరతమవార్షి ఆడించుచుండ గా వురూర
వుండు చూచుచుండెరు. ఆశనింజూచుదు ఉర్వశివలపుచే పాఠ మెల్ల

కాళిదామని నాటకరచనకు ఆధారములు. 17

మజది ఆటను పాడుచేయగా వబదియెైచేంద్లు లతగానుండుమనియు
అచటనే పురూరవుడు _ వీశొచముగానుండుననియు ఆచార్యు(డు
ఆమెను శోవీంచెను, తర్వాత ఉర్వశి పురూరనవునింజేరి ఎనమండుగురు
కునూరులను క నెను,

_ ఈకథయే కాళిదాసుని నాటకకథకు చేర్చగా నున్నది శేశిదాన
వుడు ఇందునుక లండు, వానిని పురూరవుడు కొట్టినది వాయవ్యానస్త్రము
తోనే, ఘృతాచికిబదులు చిత్ర లేఖను కాళిదాసు పెట్టినాడు. చిత
రథుండు, గంధర్య రాజు కొత్తపాత్ర, నారదుడు ఇందు కొంత వని
చేయిను కథాసన్ని వెశములలో కొంత మార్చుకలదు. ఉర్వళీ పురూర
వుల యనురాగము రథములో సాహచర్యను చే నేర్పడుట మనో
వారము లజ్మీస్గయంవర నాటకమును ప్రదర్శించునపుడు పురూరవుడు
లెేడుగాని వపరథ్య్యానముగా నురషశి పురుపో త్తమ (డనుటకుబదులు'
ఫురూరవుండనుట చాల ఒప్పియున్న ది, గురువర్యునిశావము వేటుతీరుగా
నున్న ది---దివ్యత్వము మాత్రమే తప్పుట, ్రంద్రు,ండు పురుపాంతర వేది
గావున, రాజునకు వుత్కదర్శవదుగునందాక అతనికడనుండుమని కని
కరము చూపును, ఈశావము లాభ కారియేయైనది, కుమారవనమున
వివారమును కుమార శావముచే ఉర్భశి లతగామాకుటయు నంగను
'నీయమను మణి చే పునస్సమాగమమును ఆయువు జనించుట్క ఆత(డు
యు కృవయస్కు_ండగు వణకు షు శ్రామమున సతర్థి వతికడ ఎదుగు
టయు, గృద్దను సూల నేసి నమిష రాజాక డకువచ్చుటయు, ఉర్వశి
తనకు క Pre త్తంద్రుండు మరల దేవాసుర
సంగ్రామమునకు సహాయము చేయుట కై ఉర్వశిని స్థిరముగా నే ఫురూర
వుని కిచ్చిపెయుటయ- అంతయు చాల సహజముగా నేర్పడిన విషయ
ములవలె కనంబడుచు మనోహరముగా నున్నది; ఇట్టి కల్పన కాళిదాసు

నశేగాని అనరాని తలపించుచున్న ది,
౮

శ ము
18 ఉ పోగు

నాటకమందలి (ప్ర్రీవురునుంల వినుర.

పురూరవుడు కథారాయకుడ చంద్రుని పౌత్తుండు, బుధుని
కువ రుడు సూర్యుని దౌపిత్రు,ండు వట్సక్రన ర్తులలో నొకడు,
మధ్యమలోకపాలకుండు, “యమునతో కూడడరచేత విశేషపావనము
లైన భాగీకథీ భగవతి నీళ్లలో తన్నతాను భరూచుకొంటూన్టన్న
వ్ర తిఖూననగరము ఈతని శాజథాని,. లది “స్థానాంతర మైన స్వర్షము
వా ఆసన్న మెనప్వుడు మ వ మధ్యమలోకంనుంచీ ఈయ
ననే సగొరనంగా రప్పింది విజయనేనమొనలో నియోగిస్తాడు” ఆ
రాజర్షి రథము సోమద_త్తము లేడిజెండాతోటిది. “అతడు పోయినపనిని
సాధింపక మరలడు,” “ము ేం ద్రునితో సమానుండై న రాజర్షి”
“జేల్చులవిద పతృపాతంగలవాడు ఆకాశగనునం గలవాడు”
ఖంద్రునికడకు స్త్వయముగావచ్చి ఉర్భశిని అప్పగింపుముని చిత త్రరథుండు
కోరంగా నిరాకరించెను, కారణము బంధు ధు (డు చేయు మర్యోదల వై
ఆశ లేకపోన్రటమే, ముహే పేంద్రుని ఉప కరి చాలిన పరాక్రము
ముండియు గర్వములెనివాయ, - “ప్రియకళృ తుడు”, ఇతని వాక్కు
నాణెము” గానుండును, ఉర్వశి వై వ్రథమ దర్శనము చేతను రథ మందో
స్పర్శచేతను అనుశాగ ముదయుంచును, ఉర్యశి యు తన యను రాగమును
పగటించుట చే నిది బలి్టమగును. విదూషకుడు టఉడార్చలగా ఆతని

యందు గెరవవమునుశిచూావ్‌ీ ట్రాహుణవచననును పతి గృ హించూను,
ఉర్వశిమిాంద ఎంత వలపుండినను “వలిక యూనకు అడ్డుపడు వాండు
కాడు. వలన ఉర్వశి నాటకమాడుటకు పోవలసీవచ్చినపవ్వుడు అడ్డు చెప్ప
లేకపోయెను. కాని రాణియైన చెళీనరియందు గౌరవముగలొవాయ
భూర్జవత్రము ఉర్వశీ స్వవా_స్తము రాణి జేతంబడినప్పుడు రాజు రాణిని
శమింప వేడును, రాణి కోపగించి వెడలిపోయిన వెనుక "నీకిది అను
కూలమే అని విదూవమకుండు. పలికినందులకు రాజు 'అట్టుగాదు, నా
మనసు ఉరగ౧శిని తగులుకొన్నను, నాకు చేవియందు ఆ యొప్పటిబవా;

TE Cat i
నాటక మందలి చ్ర్రసురువల విమర్శ, 19

మాసమే, శకాని నా వ్రణిపాతమును ఆతి క్రృమించినది గానున చేను చేవి
విషయమున భెరఫ్టి నమువలంబించెదనుి అని బదులు చెప్పును, తరాెత
దేవి వ్రతమును ప్రారంభింవంగా నది “దేని పళ్వాత్తావంపొాందినదై తన
వణిపాతపు ఉల్లంఘనాన్ని వృతమివ చేత తుడిచి వెయ్యడానికి కోరు
తున్నది అను విదూపకునిమాటను వా స్పవన.ని ఒప్పుకొనును, చేవిని
'మవహానీయురాలు' అని వేర్కొనును, సాధారణముగా అన్యనాయి
కలయం దానక్తు లట్లుండరుగ దా “ప్రేముడి ఒరులపాలయినవుడు నాగ
రకులు అధికంగా దాశ్తీణకిముచూవుకారు అని చిత్ర లేఖ పల్కినను
రాజునకు రాణియందు ఒకపాటి దాహీణక్థము లేకబోలేదు, అల్లే
ఉర్వశియందు వ్రే మయు తగ లేదు. చేవి పోంగానే *జేని దూరముపోయి
యుండదు, =. గణి ఊరి యేకుయినాి అని ఉర్వశిని తలంచును,.
ఉర్వళీనమాగమమనుంచే. బాఖ _ సంతోషించును. వ్రంతటి గొప్ప రాజర్షి
గంధమాదనననమున విహరించు చున్న తజీని “మిన్నేటి ఇసుకదిన్నె లలో
'శ్రీడిస్తూ ఉన్న ఉదయవతి అనే విదార్థ్రధగశన్యకను తేరిచూచినాడు.”
ఆపాటికే అలిగి ఉర్వశి "కాంతుంయ ఎంత బతిమాలుకొన్నా మెత్త
బడక” కుమారవననుచొచ్చి తీగయైపోయినది, ఆతండు ఆ ప్రి యతనును
వెదకుచు రే_యుంబనలు ఆవనమందు గడవీ సంగమనీయనుచే మరల
ఉర్వ్యశింబొంది తన రాజథానింజేరును తనికి పృకృితులు అనుకూలురు,
తుదకు సంగమనీయమును గద్ద తన్నుకొనిపోయి ఆకారణముచే
ఆయువు ఆ శ్రామనును వదలు టయు, ఊర్వశి తన్నువదలి స్వర్దమునకు
కంద్ర నేవార్థము పోవుటకు సంనీద్ధయగుటయు, ననుపరిస్థితి యేర్చడంగా
ఫుళకూరవుండు త పోవననును చేరుట కుద్భ్భిమించును, ఇంతలో నారద
నువార్షి వచ్చి ఇంద్ర, సందేశమును 'ెలిపి ప్రరూరవునికి -శాళ్యతముగాబే -
ఉర్వశినొసంగును.

_ మాణవకుండు, నిదూమషకండు ; “మనో శ్రాహణుండు. రాజునకు
అనుచరుడు, . నర్మసచివుండు , “ రాజరవాస్యంచెత దైకీ విగులుచున్న

20 ఉపోదాత వు
ళం

వా౭డై. *“జనులునీండినచోట తననాలికని కట్టి వేసుకో? లేడు సన్న నీ గరిక
పోచకొననున్న మంచుబొట్టులానగ బ్తతని “నాలికలో రవాస్యము బాల.
నెప్ర ఉండదు “శిదు చేటినివూడ గానే ఆ రాజరహస్యము వాడ
యాన్ని ఛేడించుకొని వెడలు”ను, నివుణికయు ఉపాయముగా
మును భేదించి వెడలును, రాజునుచాచినత రాాత స

కాచుచున్నా వా” అని రాజడుగంగా అప్పుడు ఆవానీ వ.
వుచ్చినదని తెలినీకొనును. రాజుతు వినోద పెట్టుటకు వంటయింటికి వా

మృనును. ఇతనికి “వంచచిధభ క్యా లని దానిదాని సంభా రాలతో కూరుస్తూ
వుండడం చూన్రూవుంకే ఉత్కంఠ తీరుతుంది ఎప్పుడును తిండిమిాందనే
దృష్టీ. “మాథ్గు(డు అన్నిటను వృమాడియే” వలన రాజు డాంచుట
కిచ్చిన భూర్ణషత్రమును గాలికి జారవిడుచును. దానిని రా జెప్పుడెప్పుడు
అడుగునోయని దిగులొందును, రాజును వికవోతురుని నానాసంభాష
ణలచే ఓదార్చుచుండును, రాణివచ్చి భూర్జవత్ర మునుచూపి రాజును
నిందించునవ్వుడు తన అవస్థకృ కభావణనములచే రాజు దోషమునే వెలి!

వేయునుగాని వేజేమియుచేయ సమర్ధుండుగాండు, “దొంగసొత్తుతో
దోొరికినదొంగకు వ్ర తివచనం ఉంటుందా” అను నీమాటలచే నీత జెంత
బుద్దిమంతుండో వ్‌స్పష్టము. అసందర్భముగా మాటలాడుచు నవ్వు
ఫుట్టించుచుండును. నిరంతరము రాజు చెంతనేయుండి రాజును వినోదింప
జేయుచుండును, ఈశనిమాటల చే రాజునకు ఉర్వశియందు 'ప్రేను అభి
సృదియగ్రును,

ఉర్వశి 'నరసఖమునీంద్రు నూరుజ, నాకరమణి” ఆబుషి మహే
ద్రునికి ఈమెను ఇచ్చెను, 'శ్రప్రోవికేషపరిళంకితుండై న మహేంద్రునికి
సోమలాయుధము, రరూపగర్వితయైన శ్రీకి గుండె తల్లడము, స్యరానిక
అలంకారము,” శేశి దర పట్టుకొనిరందున 'బిట్టు చెగ్గడిల్లి నది,” రాజు
విడిపించిన వెనుక చాలనేపటికి మూర తేరినది మే హీంద్రునితో సమాను(
డైన రాజర్షి తన్ను కాపాడెనని చిత్ర, లేఖచెప్పంగా పా" గధ్ఞనాయిక గావున

నాటకనుందలి స్తే పురుషుల నిమగ్శం గా!

రాజువై ననురోగముదయింంచి “దానవులు సాకు ఉవశారంచేసీనారు
సునూ అని తలంచును, రాజు మాటలనువిని “ఇతనివాక్కు, ఎంతనాకో
ముగా నున్నది, ఆనియు చెప్పుళొనను. స్వర్వేళ్యగాన్రన నీచేష్టిత
మెల్లను ఒప్పియున్న ది *తేరికుదుపు చేతి *“అంసనున అంసంబు ఒరయు
టయు ఉఅర్వళి చిత్ర లేఖను “ఓసరిల్లు ముని కోరగా చిత్ర లేఖ “సాకు
శకంగాదు” అని చెప్పుటయు, స్టితమును, వేశ్యాజసహాజములుగా
నున్నవి, శృం గార లజ్జ చే ఉరి తానే రాజుతోమాటలాడక్ర చిత్ర లేఖ
మూలముగా మాటలాడుట రమణీ యము; అను రాగస్ఫోరక్రము, గంధ
ర్వులు మింటికగయంగా ఉర్వశియొక్క యేకావలళి తీనకొమకు తగు
లొ_నును. చిత్ర లేఖణూచి చిలునగవుతో 'డిట్టము'గా తగులుొన్న ది.
వదలింప నశక్యమనితోస్తున్నది అని భావగర్భితనముగా చెప్పున అనంగా
రాజుమై ఉర్వశి భావమును చిత్ర లేఖ కనీపట్టినది, పోశ్చనప్రడు రాజును
గాంచి నిట్టూర్చు వుచ్చుచు నిష్క్రవించును ఈమె వేళ్ళగావున ఈ
వృత్త మెల్ల నీమెకు ఉచికముగా నేయున్నది. అందు చేశ్రనే ఉర్వశీ చిత్ర,
"లేఖలను రాజు విడిపించుకొని వచ్చినప్పుడు రంభాచివృరసలు “సచిత
లేఖను ప్రియసఖ నురశినితోడుకొని విశాఖాసహపితు,డు ఛభగబంతుండో
చంద్రుండువో లె రాజర్షి వచ్చినాడు అని చెప్పుట. ఈతడు త రాషత ఉర్వ
శికి భర్త కాగల విషయమునుకూడ 9ిది సూ ఎంచుచున్న ది బా భా ఉరీ
రాగాకృష్ణుడై 'దుర్భభమందు తగులుకొల్పు చున్నా (డు మన్మథుడు”
అని తలంచును. తర్వాత రాజు వమదో వ్యానమందుండంగా “మదనుని
నియోగము చేతి ఉర్వశియే, దివ్య గావున, బయలుదేరి స్రకూరవృనికడకు
వచ్చును, పురూధన్రని యాలాపమునువిని ఆతనికి భూర్జవ త్ర మందు
మదన లేఖ వ్రాసీ త ర్వాత అతని కగవడును, ఇంతలో భరతశిష్యుండు
పిలుచుట చే నాటక వ యోగ మున కై ప౦ద్ర లోకమున శీనును,

లత్మేస్తాయంవరమను పాటక పృడర్మన నుందు పారంచాటున ఉర్వకి
వురుహో_త్తముం డనుటకు బదులు వృరూరనుం డనుటయు నందు చే గురువు

2 ఆలో రకము

శవీంచుటయు వ్రంద్రుండు శాపావపానము నను గృహించుటయు ఉరంశికి
అనుకూలము లే మొనవి.

ఉర్వశి మరల పురూరవునికడకు వచ్చినప్పుడు అతనిరాణి జాళీ
నర్కి కాశిరాజపు త్రి, చెంత నుండెను, ఆమె రాజు ఉర్వకీలోలుండాయె
నని ఎజింగి తొలుత కోవగించిశను తర్వాత | ప్రియానుపృసాదమును
వ్రత మొనరించి రాజును ఉగ్యశి! కదలీ వేయుట చే ఉర్వశికి మరల
మంచిచేయైనడి ; కాజుకుకను అనుకూలమే. ఉరగశి రాజునకు శ్చాన్టీన్ర్ర
యందు అను రాగము మిక్కుటమని కొంత అనసూయ పడినను అసూయా
విముఖముగా నిట్లు పలికినడి_“ఈమె జేవీ బముచేత ఉపచార 'మొందుట
యు_క్షమే. తేజులో శచికి వమాత్రమ తక్కు వవడదు* రాజు చేవివై
నభిమానముచూపినపుడు “ఈమె మందు ఇతనికి బహుమానము మిక్కు_
తుంగా ఉన్నది ఆని కొంత కష్టవకును, చిత్ర "లేఖ జవాబుచే థాంతిం
చును, రాణి “రాజు వ దెలుననుకోరునో ఆచెలువతో నేను వ్రేమబంధ
ముతో వర్తిపళకలయును అని చెప్పినప్పుడు ఉర్వశి సంతోహిళ్చర్య
ముల పాలగును. తర్వాత రాజునుపాంది యఖథేచ్చముగా గొంత కాల
ముండును.

రాజ్య భారమును దుంత్రు, లమిాదనుంచిన రతిసవాయుని ఆరాజ
రిని తోడ్కొని ఉర్వశి వివాంర్థమై గంధమా దనవనమున వెళ్ళినది.
అచ్చట ఉదయవతియను కనను చూచినాండని రాజువై అలీగినది,
త ర్వాత కాంతుండు ఎంతబతినూలినను వినక శ్రీ చౌరశాని కుమార
వనమును చొచ్చి లతయై పోయినది. తర్వాత సంగమనీయనును'
మణిచే పునస్పమాగదుము కలుగును, అప్పుడు సంతోపమున రాజుతో
నగరికివచ్చును.

తర్వాత కొలదికాలనునకు ఉర్వశి గర్భము ధరించును. గర్భ,
లతణములు చూచుచుండియు. రాజెలుంగలేదు. ఇంతలో నాతండు
.. వైమిశేయయాగ మొనరించనేంగంగా ఈలోపల ఉర్యశి ప్రసవించి కుమా

రీ | (
నాటకమందలి స్త్రీ ఫురువుల వినుర్భ, 28

రని వంటనే చ్యవనా శ్ర క్రమమున సతస్థవతియను తాప నికడ ఇల్లడయుంచి,
రాజునకు ఈవిషయ మే తెబియనీయక దాంచెను, ఏలయన వుత్త్రృముఖ
దర్శనము రాజునకాయెనేని వెంటనే ఉర్వశి పురూరవునివదలీ ఫెంన్రుని
కడ శ్రీగవలనీశ ట్లు: కాయ కుడు ఎంత కాలను పుత్త్ర ము ంఖదగ్శ వము రాజు
చేయండో ప మంచిది కట్లు కొన్ని సరవత్సరములు గొడ చిన
యనంతరము ఆకస్మికముగా నొక విశేవది మున రాజు గంగాయమునల
కూడలిలో స్నానమాడి రాచగూడారము ప్ర వేశించిన వెంటనే సంగమ
నీయమను నామణిని నేవకులు కెచ్చుచుండణా గ్ర గ ద్ద తన్నుకొని నిబోవ్రును.
రాజు దానినేయంబోంగా నది దూరముపోన్రను. ప్రంతలో చకవనా శ్రమ
మందలి బుషి శమారులతో నేగింయుండిన ఆకాజపుత్రు(శు ఆయు నస్రు
బాణముతో అగ ద్దనుకొట్టణా రాజభటులు నుణినికోనిపోయి 'బొణ
ముతోంయాడ బన. రాజు ఆబొణనులవిరాంది యత్సరములను .
చదువుకొని తనకు కుమారుడు వుట్టి పెద్దవాండైన విషయమును అవ్వడు
గృహీంచును. అంతలో. చ్యవనా ళ్‌ న హుం సత్యవతియే వచ్చి
బొలుని అప్పగింపంగా ఉర్వశి ఈ మాకీ స్మికసంభ వ ములంజూచి విపూదము
నందును. ఇంతలో నారదుడు రాజునకు ఇం ద్రసం చేశనును'ెవ్చి ఉర్నశీ
పురూగవులకు ఎడబావు లేకుండునట్లు చేయును. ఉర్వశి గూ త్రము బొశీ
నరిని మరచిపో లేదు. “మోదొొడ్లమకు నమస్కారము చేయుము అని
చెప్పును. తుదకంతయు సంతోహషషేి,

బొ ర్సీనడి కాశి రాజపుత్ర. రాణ్‌, రాజు అన్య కాంతాస కుం డంంం
నందున నీమెకు తొలుత స్త్రీ చొసహాజమైన ఈర్ష గ క్థిజనించినది, త రాత,
పతి వ్రతీగావున 'ప్రియానువ్రసాదనిమను వశీ మొనరించి తక సన న.
ఉర్వశికిని న్వేచ్భావిహారమునకు అనుజ్ఞ నిచ్చును ఈమెయందు రాజు
'నకు అభిమానము మిక్కు_టము. “లేజులో శచికి వీమూ త్రము. తీసిపోదు”
అని సవతిచేతనే చెప్పించుకొన్న గాంభీర్టవతి.

ఉపో త్ర
94 Ci ము

కాలిదాస నాటకములలోని గుణములు,

“మాళవి కొగ్నిమి త్ర త విక రృమోర్యశ్యి భిజ్ఞూన కాకుంతే లములు శాలి
దాస నాటక త్రీ యమని వ వ్రఖ్యాల్‌ముగదా, అందు గు ణాతిశ యము లెల్లను
యథోత్త శ్రరము పెంపొందేయున్న వి. మూడును మదనుని జయ ఖేరులే,
మూటను శృంగార మె అంగి, అయినను భేదములు గలవు, మూటనుం
గృమముగా రాచకన్య, స్ఫరశర్థి, న ప నాయికలు ; తొలి
న గామనీడికి లదు, రెండవ దానపుత్ర్రొ త్చాదనరూవధర్మ ంబును, మూ
డవదాన ఆరెండింటితోయనాడ పరిపరి ర్‌ వావరా బుఖతేయు భర్మచార
పరి త్యాగజని కానుశ యంబును నుత్క_టములు, దీవమాదిగుణాతిశయ
ములచేత శాకుంతేెలము లోకములో నాటక రొజముయినది. అయినను
బ్రందును నాయకునియందు స్వార్థవరత యే కనబడుచున్నది, ఉత్తర రామ
చరి త్ర ములో భవభూతి స్వార్థపరతను అధఃకరించి లో కా రాధనవ వృతథ్వజ
యు స్థాపించినాండు, చోనంకేసీ 'వెద్దబచిత్తనున నదియే ఫోకుంత్‌ల
మునకన్న నుత్క్భసష్ట మైనది, నామ గ్రవాణ క్రమముననే ఈ త్రయమున
కాళీదాసభారతి ముగ్ధా మధా పౌఢా స్థలం జూపుచున్న ది. దానంజేసి
అదియ త ద్ర చనా క్ర మమని మెన్న (దగియున్న ది. |

“వీనియం దెల్ల చముః ప్రీ తికునస్సంగములు వలసియున్న వి, అందు
లకు విరళ నేషథ్యమున నృత్తగితేములు రాజకన గావున మాళవికకు
ఉచితములైనవి ఉరషశియందు పురూరనునికి మవ్షస్పంగము వీకరథం
బున నొండొరువుల నొరయుచుం గూర్పుండుటయు, ఉర్వళి ఉదాతము
కలిగినక్చుడు ఆతనివైం బడుటయు, ఆతనిం గృతజ్ఞతత్‌ం గామవ్రేరిత
సవిభృమ దృష్టులతోంగాంచుటయు, అని కులకన లతో ఘటిల్లని కరణ
విశేషములచే తిరముగా నాటుకొన్నది. మునికన్టయగు శకుంతలతో
నివెనియు ఘటిల్లవు. కాన అందులశై కాలిదాసుండు వీయదర్శికలోని
తుమెదల తుటుమునుండి ఒకతుమ్మైదం దెచ్చికొన్నా (డు. అదిపై కనగా

మెపడిన త త్తజపాటును అతు మ్మెదంగాంచిన యాజళుకుంజాపులును

వేదము వేంకటరాయశా స్త్ర లవారి భాషూసేవం 25

వేరితములె న శృంగార చేష్టలతొోడి సని భ్రమదృష్టులుంబో లె
sien a మనస్స్పంగముం గలిగించినవి, 2
(వే. వెం, శాస్త్రి మాళవిక _ ఉపోద్ధతేమునుండి,)

వేదము వేంకటరాయకాస్తులవారి హా

ఆంధ్ర, వాజ్మ యమునకు పందోమ్థిదవళ తాబ్బ్యు ( త్త రారమున నూతన
వికాసము కీబేగినది ఆశే చేశమంతటను ఒక్క_భాషుకే అననేల వెక్కి
టికి నూతనోజ్లీ రము, కలుగ(బొె చ్చినది, అంకకుముందో చేశనుందు లేనివి,
వాజ్మయమునకు జీవనౌౌహషధములు, ముద్రాయం త్రములు వెలయ
బొచ్చినవి. దేశమంతయు మేలుకొనం దొడంగినది, క శే

అట్టి యీాకాలనున శ్రీ వేదము వేంకట రాయ శాస్త ల బారి
యాగమనము వాజ్ఞ యమున నొక క్రొ _త్రయుగమును సూచించుచున్నది;
గద్య్భిపదక్థినాటక విముర్శకాది వాజ్య యములలో వారుచూపినపద్ధతులు
పెక్కులు,

నెల్లూరుజిల్లా కావలికాలూ కాలో సముద్రతీరమున, ఇసుక పల్లెకు
సవిరాపమున్క, మల్జయపా శెమని గ్రామమును వేడమువారు ఫుదూరు
ద్రావిడ ఛ్రాహూణులు సర్వా గృ వోరముగా. బడసి యనుభవించుచుండిరి.
అందు వేశోటరాయశా స్తులవారని ' పెద శాస్త్రములందు చఖ్యాతులు,
అవ ప్రతిగ్రావాకు లుండిరి, వారికునూరులు పంకటరమణ ళా స్త్రీ గారు '
బాల్గమందు 'నెల్లూకవదలి కంచిలో నివర్సి వేంకటరాముకా స్టలవారి
కక చదివి, 'మొడట మదశాసులో, వెనుక కాకినాడ, నరసాపష్రురము,
పోడూరు, విశాఖవట్టణము, రాజమహేంద్ర నరము మొదలై న వృదేళ
ములలో సంస్కృ తాంధ్ర, పండితులుగా నుండి, “వె యాకరణపతంజలి”
యని పృఖార్టతినందిరి,

వీరి పెళ్లకుమారులు శ్రీ వేంకటకాయశా స్రులవాగు మదరాసులో
(౧౮౫౩ నం॥ దీసంబరు ౨౩3 కేన జన్మించిరి, శాస్త లవారి బాలక్థిమంతయు
నాంధ్ర, దేశమున వలుతకావుల గడ చెను, (౧౮౬౯ సం, మెట్రి ర్న ఎ లేవకా

D

26 ఉపోద్ధాత మా

మొదటితరగతియం దు త్తీర్ణులై పదిపదుకొండు రూపముల స్టయిపెం '
డుళో మదళాసులో నార రృలుస్కూలులో మై ము నింగు పొందిరి. "అప్పుడు
వీరి EC Fy బహుజనపల్లి నీచ రామాచారురులవారును,
చదలవాడ సీతారామ. శాస్త్రలవారును, ౧౭న సం ఎఫ్‌, వ, పరితీయం

దుత్తిర్లులె తర్వాత న నదోర్టగ ములో ప్రవేశించి వదునొకండుసంవత్సర
జల. అటనట ఉపాథాస్ట్రయవృ త్రి తియందు గడవీరి ఆదినములలో నె చన
గ గ్రంథములలోను వౌ చార ను నందున్న తాళపత్ర గ్రృంథనులలోను
చసువక విడిచినది లేదు; చదిని బుజచినదిలేదు,

ప్రంతలో నాంధ్ర, దేశమున వితంతువివాహూ:ములు బయలు దేరినవి,
శా స్తుల వారిని పలుక్పుత్‌ ననాతకఘులకోరి వారిచే ఉపనొస్టసము లేప్పింప.
సాగిరి. ఈసందర్భమున శాస్త్రుల వారు కావించిన పరిశోధనయు ప్రచార
ములును అపారము:లు. 1883 నం ఈవిషయ ముల నెల్ల చేర్చి గ్రంథముగా
పృకటించిరి. as మిల్లరుగారు ౧౮౮౬ సం నవంబరులో శాస్త్రుల
వారికి మద రాసు శ్రిస్తీన జ్యూ. లేజి మ.
ఒసంగీరి.

ఈయుదోో్సు! ముతో కాస్తులవారి జీవితములోని ప్ర థానఘట్టము
ప్రారంభ మగు చున్నది. శ్యాస్తులబరి! జీవితమునందు చకంగా కుదురు
పొటుకలిగినడి, గ గ్రంథరచనకు అన శశ మేర్చడినది. ఇంతకుముందే
కాస్తులవారు గ గ్రంథరచనకు ప్రారంభించి ప్ర, క్రి శ్రీయాఛందస్సు, అలంకార
సారసంగ్రవాములను | పవ కం వందకి, కోసరికా పృగరమును దినము
నకు ఐదోపుటలవండున' ఆనువదించుటకు ప్రారంభించి ౧౮౯౧ సం వూరి
చేసీ వ,కటించిం.

“నానాఖాష్టనమనోహారం బైన” యో ప్రబంధ మొక యవూర్థ
శై లిని రచియింపంబడినది. కథినపదాడంబరము లేక, సులువై న వదజాలము
న కథాభాగములకు ఆయాచోటుల ననువై నశై. లితో, వెల్ల వారికిని
సులభ గ్రావ్యామై ఈవచన ల్‌ ంథను ఆం ధ్ర వాబ్మి యమున నొక నూత

పాత్రోచిత భా వ, ల?

శై లికి మార్లదర్శక మై షసున్న ది, కొందటు ప్రబంధథయుల వచనముల శై లిని
“దాయుచుండిరి; బుటీ కొొందటు ఆంగ్ల గ ంథణు ౩ల సాంవ జాయములను
'తెనుంగులోనికి తెద్చుచుండిరి; ; కా స్తులవారు తెనుళపవారి జాతీయతను
తోంవింపంజేయు తిక్క శాదుల సాంప్రదాయము ననుసరించి ఆంధ చేశ
మందలి జనసా నూని ముయొక కా వాడుకభావకి చేరువైన శ్ర
భాషలో కథలను వానీరి,

పాత్రాచిత భా ప,

౧౮౯౧ సం, శా స్తులవారు సాగానందనొటకము నాంధ్స్రికరించిరి.
దీనిప్ర కటనము ఆంధ్ర, ప్రార్ర్రీక బూ జ యమునందు నూతన యుగ ప్రారంభ
మును సూచించుచుష్టో ది, శాస్త్రులవారు ఇట్లు వ్రాసీయున్నా రు=ోమన
వారు మేంకదాంటుగా చిర కాలను పురాణముల నాంధీ)క రించి తరాంత
చ్రైబంధంబుల విసిీవి యిపుడు అన నర్థిములం దొడంగినారుం మజీయు
గీ ర్వాణనాటకముల నెట్‌ింగియు వొరాణనాటక ములం జదువువజకు నాట
కమ్గుల (వ్రాయ్మురెరి. గ్‌ ర్వాణక థల నెజంగి యు వహారాణనవలలం గాంచిన
దళుక నవలల పయింబశరై రి. మతే గద్య కవన మొక ప్రజ్ఞ కాదంట.
ఆభానముచే నవలలు -లేకషోయినవి. నాటకములు ర్త
ణ వే యొకటిగలదు.”

౧౮౮౦ సు ర్ర్రైంకస్టిమున పొందు lea
వడింప సాగిరి, వీనిని సంస్కృత మ రార్ట్రద ప్ర కార ముూటై A: ఎప అక

లతీణము ననునరింపక అంతటను వాష్ట్రకృ తాం థః మేనపోయింది రచి
hos నీచపాత్ర లకును ఉడా త్త నాయ కసాయి ట్టకును వక్షో ఖ్‌ .

ig

హా. |

కము = br ఆడంగా న ల లోకవృ శ్తానుకరణము,
అట్టిచోట అందడజికును వీశవిధ భౌషను పెట్టుట అసహార్ణిక రము, శాస్త్రుల
వారు నూతన మార్చను పం నోరటవాకు, నాగానంవ మున నొక క్‌ త్త
మర్ష మవలంబించినాకు. సంస్కృతే నాటకి నుల మురాష్రద ననలంబించి

ఉపో దాత మ
PAs a మం

మూలములో సంస్కృృతముండు చోట సుతణభామయు; ప్రాకృతాది
భాషాభేదము లుండుచోట్ల తెనుంగు గ్రామ్య భేదములనుం బ్ర యోగించి
అనువడించిరి. ఆంధ్ర వాజ్మ యమున పొ శ్రోచిత భాష యందు" రచియింప
బడిన ప్రథమాంధ్ర, పటన మకయల అంరపయురదో BE
" యననేమో నున పండితు౬కు తెలియదు,

కటి పండితులును కవులును జఇెచిత్యాభిమూానులు హర్షిం
చిరి, కొందజకు అకారణముగా శాస్త్రులవారి గ్రామ్యముంగన్న ద్వేష.
మారంభమామెను. పండితులలో నీవిషయ మొకయలజడి బుట్టించి
వృద్ది చేయసాగినది, కొందలు పండితులు తమ పారంభాటును శేలిసికొని
తాము పాత్రా, చితభాహ యవలంబించిన ఎక్కడ శా స్తులవారి శిషుష్టల
నుగుదుమోయని భయపడియు శఈకీర్షి శాస్తులవారెకి రానేల యని
అసూయనహించి నీచపా త్రీ అకు అచ్చ తెలుంగును వెట్టపాగిరి, దీనిచే వారి
నాటకములు అసహ్యములుగా పరిణమించినని, సరిపడనిపండితులు శాస్ర స్తుల
వారిని గ్రానస్థళాస్పియని యా మవించిరి. వారిని తలం ద్రొష్కన్‌ట్లు
౧౮౬౯౬ సే. ఈవదతినే యవలంబించి శాస్తులవారు కం ఛాకుంత
లనును ఆనువదించిరి. ౧౮౯౭ సం. వారు, “తాము 'బాల్భములో తమ
తండ్రిగారు చెప్పగా విన్న ట్ట్రి వు వృతా వుకథను చెంపాందించి, వెక్కు_పొత్ర
లను సృజంచి తనుకు తోచినట్లు అప్ల్‌ శాటకముగా వ్ర నఓకించిరి. వే
ఆంధ వాజ్బయమాన మొడటి జాతీయనాటకము, స్వతంత్ర రచన. ఈ
నాపోనుందలి కథాసంవిథాన చమత్కారము సన్ని వేళ సౌభాగ్యము,
సమన్వయ సౌలభ్యము, పాత్ర త్ర నిర్మాణకెెశ లము, రసపోషణము, కవన
స్యారస్యము, మొదలగువాని నిండు కలిమి యటుండ బవాుప్మాత్ర,
నిర్హాణముం గావించి ఎనిమిది త్‌ "మిది తెగల గ్రామ్య భేదచులం బ్ర ఇ
గించి తమ పాత్రోచిత. భాషాసీచాంతనును తిరముగా నెలకొల్పుట
మాత్ర, మే గాదు, కాళ్యతముగా తెలుంగు వారికి రూవకరచనావిధాన
ముం ee ఆకాలముననే నుజీ రెండు స్వతంత్ర త నాటకములు వెబు

వ కొ 29
ఆంధ్రీకరణ ప్ర కారము

వడినవి, న్రీధర్మవరము రామకృష్ణ నా౭చార్యులవారి చిత్రనలీయమును,
శ్రీగురుజాడ అప్పారావుగారి కన్యాశుల్క్మ_ మును,
ఈకాలమున శౌ స్తులవారిపై ఆకారణము గా వలువురకు ద్వేష.
భావ ముదయించినది, శా స్తుల వారి పాండితస్టమును ఖారతినిగని మన
వారు ఓర్వ లేకపోయిరి, చాటున మాటున దూషించుచునే యుండిరి.
శా స్తులవారు అ కారణము గా కయస్టమునకు దిగ లేదు చాలకాల మోర్చి
కొనియుండి తుదకు విమర్శన గంథములను వ్రాయంబూనిరి. వీవిలో
వ, థానమైనది శ్రీకొకొ_ం౦డము వేంకటరత్న ంపంతులబారి యాంధ్ర
హ్‌ ప్రసన్న రాఘవ నాటకము పె విమర్శ. శా స్తుః సమ్రారి గ్రాన్యుమును ధ్వంస
సుచేయదలంచి కవి గండిశసంఘును నేర్నాటు చేసి ఆ సరివడనివండితులు
న్రార్థివాము పన్నిరి. కాని ఆసభలలోని యువన్యాసములచే శా స్తుల వారి
మతమే ఎల్ల వారును అంగీకరించి చారు

శాస్త్రిగారి ఆం ఢి కరణ ప్ర కారము,

సంస్కృ కాం ధృములలోో శాస్తులవారి పాందిత్యృను సమ ల్‌ ము.
వండితుంజేగాక కవి, గహాస్యరసము వశ కృమాగః శమైన ఆఫ్సి; ెట్టని
నొమ్లు, సహజము, 'హారూణరూ: లు. కట నిగ ౧డారద్రా! ని రస
ద్ర గ్‌ పృఠాపరు ద్ర యాదినాటశములను నిర్మించిన రస్మస్తప్ట. లో కాను
ధనము నేముగ్రము. వీని చే నీనాటక మందు "పేర్చి నగుణములు == సాధు
పాఠ నిర్ల ము, మూాలాను సరణము, అర్థసౌలభక్థిము, పాత్రో చితభాష
అనన్‌

సాధుపాఠ నిర్ణయ మువిషయమున, ఆలవడి3 సంస్కృత వ్యాఖ్య
లును డోహాయు శ ్రెడి విశేషముగా వ వ, లేదిక వ్యాసము చే
"కెలువందగిన విషయము, ఇరటర్మీ డియేటు విదాన్థ్‌స్థుల కనహసర ము,
ఆయాశ్లోకములలోను పాత్రభాషిశములలోను కవిహృదయమును
గు క్రించి చెచిత్యము ననుసరించి సాధు పాఠళనును నిర్ణయించుకొని అను
వదించినారు. మూలానుసణము చాల ముఖ్యమైనది. కాళిదాసు న్లో గ్ర

80 ఉపో దాత ము.

యై
ములలో చెప్పినభావములశు పోనీయక ఆయాపదములలో మువాోకవి
వయే భావములను ఎళ్ట్రెట్లు పాందుపర చికాండో ఆస్వారసస్థ్థమువచ్చు

నట్లు గా కానీ గారు మ. అవ్షరమతరమును మూాలమునకు
సరివచ్చునేగాని ఎచ్చటను తు. చ, తప్పదు. వైగా నీయనువాదములు
మూలమునకు పెక్కుచోట్ల వాష్రఖ్యలవంటివి, అర్థసాలభ్యమునిమయ
మున వాటకమే వ హణము. చదువరులకు, ఒక పాటిజ్ఞానను గలవారికి
పద్యములు సులువే, ఈకద్య్థిముః లలో శాస్త్రుల వారు వబంధనముల
ధోరణిం బాటింకక నాటక శె లిని అ సకరించి నారు. అనంగా పద్యములు
పొ త, భొషితములు; నేరుగా కూటలాడిన ట్రుండవలయునుగాని కథ
ఇల్పిన ట్ల ట్లుండ రాదు, పైగా సంస్కృతశ్లోకముండలి భావగాంభీర్యమును
వద (వ, మోజనమును రానలయను. ఈరెండంశములను మనస్సున
నుంచుళా ని పదములను చదివిన రసవంతముగానుండును, పాత్ర చిత
భాషలో శా స్తుల వారి ప్రతిభ నోచిం చును. ఈకాటకమున విదూషకుని
వాక్టములు సామ్యము వాజుపి పరిశుద్ధము ఊర్వశీ చిత్ర "లేఖాములు
ఉ_త్తమగ్రామ్యుమును నూటలాగుదురు నీచగ్రాన్యు చున కిందుతావు లేదు,

Bs మొనట ౧౮౯౦లో బోస్టతివ్యతీ ముద్రాతుర కాలను
స్థాపించి సంస్కృ కాంధ గ గ్రంథ నులను ము ద్రింప నారంభించిరి, కాని
అవ్వకు ఆర్థికముగా కములు కలుగుట చే దానిని మానిరి, మరల,
కృశ్చియన్కా_ లేజీ చుండి 'విరమీంచుటకు సంవత్సరము పూరషము ౧౯౦౯
లో జ్య్యతిప్యతీముద్రా తర కాలను ప్రా పారంభించి అంద నేక గృంథములను
ముద్రించి యాంధు)లకృతజ్ఞ తకు హౌత్రు లెరి. వీనిలో ముఖ్యమైనది
శృంగారనై. పధ వ్య్యాఖస్థి ౧౯౧౨౩,

ఈ కాలములోనే గ్రామ్యువాదనును అఆరికట్టినారు, మొజట

గ్రామ్యమును తెద్చిన బారు శా స్తుల వారే, గ్రార్యుమునకు వాజ య
WU వే

ములో సొోననుకలవని చెప్పినారు లు కారణవి శేషములంబట్టి

గ్రాన్యుకు౭దు గృంథ చులక వసే: ఎందరు గాడ, చొబ్బిలిపాట యు,

చరింగురాజు పాటయు గామ్యుము లేగదా, ఆరాభర్థ మల్లన రచించిన
జంగాలపాటలోని వీరరసము ఇంచుశేనియు రంగరాట్నరి త్ర మున లేదు,
ద్రడి గ్రామ్య వ, భెపముగాదు. రచనా వృభావము. . అట్లే" గ్రాన్యుమున
సుద్దులును కథలును గద్దలును రన వంతోములు గలవు. “వాకష్టం రసా
త్రం కావ్యమ్హ'ని గదా విశ్వనాథకవి రాజు అను రానీ) ఏనాడు. అడి
హృదయంగమము గాని బాలుర పొఠపు సకములను గ్రామ్యమున
వాయుటయు, ఆ గామ్యవు స్హక ములను నిర్బంధ రార గా వలనా
దద దద

టీ
లలో చదివించుటయు, అసదుంజసము, 3

వెనుక శా స్తులవారిజీవితము చక్కగా నడువ లేదు. మరల కేక
ములు ప్రారంభ మై మెరవి. ౧౯౧౮ సం, నెల్లూరనే కొప్రుర sees
అచ్చటి సేగనారు. దీనిచే వారికి చాలనష్ట్రముకలిగినది. గుమూస్తాలుగా
చేరినవారు పలున్రురు వంచకులై ద్రవష్థిము నేమి వు స్తకములనేమి,
యం త్ర భాగములనేమి, పనిముట్ల టేమి పెక్కింటిని వారించిరి కాని
శాస్త్రపవారి 'నిండుమునంబు నవళ్లి నవనీతసమానము, వల్కుు దారుణా
ఖండల ఛస్త్రతుల్యము.” అందుచే ఆ గుమాస్తాలే పాదనులవై (బడి
కమాపణవేండగా మరల చెర్చుకొనిరి,

సూర్య రాయాం ధ్రనిఘంటు సంపాదక త్భము థా స్తుబ వారిజీనిత
ములో నొక మెజపువంటిది. అంతలో వెలుగు అంతలో చీశటి
రు ౨౫౦ వేతనమువై నియమింపయడిరి, రెంజేండ్డు మదరాసులో సం
పాదక తము వహించి విరమించిరి,

మరల థా స్తుఖవారు గ గృంథరచనకుం బూనుకొని ఆ యచ్చావీను
నే పెట్టుకొని rae ఆము _కృమాల్యదకు వ్యాఖ్య వ్రాయ
నారంభించిరి మధ్య చిన్న గృంథముల నెన్నిటినో ప్ర వ కటించిరి, శెకలేని
సత్కారములును జరుగు చుండినవి, కాని అర్థిక శ్లేక ములు తగ్గలేదు,

త్రి ఉపోర్హాకము

తుదిదినములలో వారికి మనఃక్తేశములుకలిగినందోన విశేషగ గృంథ
రచన చేయలేదు, ౪ని జేనీనవని సామాను ుండు చేయ గలిగినడిగాదు.
ఆను_కృమాల్యక వ్యాఖ్యను ఫూ ర్హిచేసీ ముద్రించిరి, సాహిత్యదర్చ
ణాది గృంథ ముల సాంధ్రీకరించిరి, నిరంతరము గృంథశోధన చేయుచునే
యుండిరి. పెక్కు. సంస్కృతాంధ్ర, గృంధ ములను దిద్దియు, తమజీవితములో
కాకపోయినను ఎప్పటిత్రైనను ప్రశాళముం బొందుగాకయన్సి టీకలు

ద్రాసీయు వ కుడ లవరిచినారు (విస్త a వేంకటరాయశాస్త్రి జీవిత చరి త్రో
సం టో వామున ఘాడుందూ ,

ధీ

UU

ఆంధ్ర - వికృమోర్నళీయము,

ఛా,వనిం జూటును రోదనీభరితుం డానే కాత్తు వేదాంత మె
వ్యానిం జెంచెది నీశ్వ రాఖ్య యితశాప్రా _పంబు సాన్ధార్థమై
ఛ్యానింతు రు రును లెవ్వని౯ నియమిత స్రోణాదు తై నై 3
శానిక్మే 9 యస లక కివశంC డాస్థాణుండు మా కిచ్చుతన్‌.

CT. WR]

స సావన,

YY శాలి
నాందర్థింతమున

సూత్ర థారుండు ,._.అతివిస్తరను. వలదు. "నేపథ్యమువైవు '
వూది' నూరషా, టు EE

(పారిపార్శ కుడు ప్ర, వేళించును.]
పారిపార్మ (కుడు ,.వచ్చితిని బావా,

సూత్ర .మారిపా ఈ సభ బారు వూర౧కనుల ప వ, యోగ బంధ
ములను వెల్లుగా చిత్తగించియన్నారు కావున, న నివుడు' వి శ్‌ మోర
“య మనెడి యహపూరనాటఓకమును Sa తదులనై
పాత్ర వర్షమును తముతను పాఠళనులయందు అ వ్ర మత్తులుగా నిద్ధపడనల
నదిని పాచ్చరింపుము..

పారి. బాన యాజ్ఞాపించినట్లు. అని నిష్క్ర్రిమించును.

సూత్ర —ర్తిదె యిపుడు ఆర్యమి శ్వ శలకు విన్న వించుకొనుచు
న్నాను, _ ప్రణమిల్లి"

pn ప్రస్తావన

తే, వ త హు దవథీణత నేని,
విస్తుష్రరుషులవై వె గెరవమున నేని,
అవధరింవుండి సావథానాత్ధులగుచుం
గాలిదోస గ్రథితరూసకమును దీని, ల
నేపథ్యమున
"కావర యా కావరయ్యా ! వేల్ప్పులంమోద త హతటంటాడ
గానీ, ఆకాశగమనం గలవాడుగానీ, కలడేని
సూత్ర చెవి యొడ్ది' ఏమి యిది! నేను విన్నపము చేసికొన్న
వెంటనే గొరవంక కొమృలదియు౦ బోలె ఆకసమునుండి నాదము వినం
బడుచున్నది! " "ఆలోచించి కానీ అెలినీనదిఫిాా-
తే, నరసఖమునీంద్రునూరుజ నాకరమణి
వి త్తపునిమో/ల నాడి నివృత్తయగుడు,
నర్గపథమున నమరారు లాంకంగొనంగ,
శరణు. కుంయం వెట్టు నచ్చరలగణము. త్రి

త సావన ముగిసీనది,

* ఆడి _ “శిలాసనాభ ముపన్ఫత్య” అని పా, మదూహితమఃః
న య

పుథమాంకము,

[అంకట ఆప్ప్బరనలు (వ్ర, వేళింతురు.]

అండటు _కావరయ్యాా కావరయా్యు ! వేల్పులమోద పత
పాతంగలవాడుగానీ, ఆ కాశగమనం గలవాడుగానీ, కలడేని,

[అంతట రథముచేక రాజును సారథియం (అపటీశ్నేపమున) వ్ర, జేశింతురు,]

_ రొజొమొటు యిడవలదుు మొొంటజు రుడవలదు! నూరోరిప
సానమునుండి మరలీన నన్ను వురారవ్రనిం దటియః (డు; ఎందువలననుండి
మిమ్ము గావవదీయునో చెప్పుడు.

రంభ ,---అసురదర్పమునుంచి.

రాజు,వీమో! అసురదర్చను మోకు ఎద్దు చేసినదా?

మేనక,..-అవథారు మహారాజా! ఎంతె తపోవిశేషసరిశంకితు
డైన మొహీంద్రునికి కోవలాయుధమో, రూవగర్శితయైన శ్రీకి గుండె
తల్గ్లడ మో స్షన్హానికి అలంకారమో ఆ మా వ్రీయసఖని జారషశిని కుబే
రాసానినుంచి మరల వస్తూవున్న డాన్ని చిత త్ర లేఖాద్వితీయను హరణ
ఫురవాసీ శశి యనే దానవుడు ఆకస్తికం గాచూాది చెజ బట్టుకొని
పోయినాడు,

రాజు. ఆజాల్త్డుండు వదిగ్విభాగమువైవు పోయినాండో ఎలు.
గుదురా ?

సహజన్య---వూర్యో త్త త్రరంవైపు,

రాజు,--అఆటయిన దిగులు మానడు, మోాసకిని తెచ్చుటకు
యత్ని ంచెదను,

అచ్చరలు —సోను నినుంచి ఒకశే. ఎడమువాడ నైన నీయం ది
దేమి యాళ్ళ్చర్యం ః శ

ర్తీ ఆంధ్ర, - వి అ మోర్వశీయ నాటకము

రాజు=నన్ను మూరు ఎచట ఎదురు సూచుచుంజెదరు ?
అచ్చరలు,---9 దె యీోాెహీవమకూట శిఖరముమిాద,
రాజూుఎూాసూతుండా ! ఐకానదిక్కునకు. గుజ్జములను వడి

సూతుండు,.. ఆయుప్యంతునియాజ్ఞ "అని అట్లు చేయును,
రాజో = 'రథ వేగమును రూవించి. బళిబళి ! తేకు "పోవుచున్న
యీవేగముబేత నేను ముందు తరలు గరుత్త ంతుని సయితము కలసీకొనః
గలను, మణ్‌ యిీయిం,ద్రావకారిమాట చెప్పవలయునా? అశ్లే గదా,
_ చ, పొడిపొడి యాచుం బేరిమునుపోవు దువూరము వోలె మేఘముల్‌)
అడ'రెడినో యరిభమి నరాంతరపం క్రి యరాంతరంబుల౯ా,
నిడివిగం జి త్రముల్బ లె వినిళృలముల్‌ హయమా లి జావురల్‌,
పడగ చెలంగు యష్టితుదిం ట్రాంతమున నొ సరి Wee 4
“రథముతో రాజును సూతుండును నిష్క్రిమింతురు,

రంభ,.బనే, ఆ రాజర్షి వెళ్ళి నాడు, ఆ నిర్చిష్ట్రవ్ర, దేశానికే పో
దాను రండి,

ఇతరలం,---సఖ్మి అశు చేతాము.

అని ఆందటు శైల మెక్కు.ట నభినంంంచి నిలతురు.

రంభ —9ఆ రాజర్షి మనహృడయకశ లాగన్ని వెలునరించు రా?

మేనక నీకేల సంశయం? పోరు ఆసన్న మయినవ్వుడు మెహేం
ద్రుడు మధ్యలోకంనుంచి ఈయన'నే సగౌరవంగా రప్పించి 'విజయనేన
మొనలో నియోగిస్తాడు గదా,

రంభ ..తేప్పకుండా యిపుడు విజయం పొందును గాక,

సహో తణమా్ర, ముండి: ఓన్తీ ఊజుడిల్లండి ఊజడిల్లండి.
ఇదుగో నిగుడుతున్న లేడి జెండాతో టిది ఆరాజర్షి రథము సోమద ము
కనబడుతున్నది, ఆతడు పోయినవని సాధించక మురలడు గదా,
అందలు వైకి కన్ను లె త్తి చూచుచున్నారు,

చఛథమా౦కముః ర్‌

[ఆంఠరట రాజు సూకతుండును, చిత, లేభావలంబికహ స్త భయనిమాలిళావ్నే
ఊోర్వశియు (వ, చేళింతురు.]
"రాజో,
తే, తొలగా ఫీరుక, సురరిప్రవలని భయము,
వ జ్రిమహీమ జగ త్తయావనము గాదె?
కాన దెజవ్రు వెడంద యౌశాలుగన్ను,
నలిని వత్య్యూషమున మహోత్పలము6 బో లె, ర్‌
చిత్ర,---అ'ర్య్య్యూ! ఉచ్చా పసంమాత్ర మే జీవచివ్నా ౧గాొవున్న ది!
ఈ మెకు ఇంకనూ చైతన్యం రాకున్న ది;
క, విడువద యిప్పటికి నదర్కునడ(తియెదను గుసుమసదృశబంధన మును, దె
ల్పెడి _స్తనమ థో చ్చా సీత, నడ రెడువారిచందన ద్ర వాంక మః దీనిన్‌,
చిత్త.---ఒనే! మనస్సు నిబ్బరంచేసుకోవే అచ్చరలాగ తోచ
కున్నావే! జార(రి కెలివిపాందును।
రాజు, కోమలీ, విచలి మూర్భందేరుచున్న డి, చూదు,
తే, శశి పొౌడువం జీకటి యడంగు నిశయు బోలె,
సాం ద్ర ధూమం బలునిళాగ్నిజ్యాల వోలె,
లోనిమూర్చ రొడలుచుండం జాన దోంచు
గ ట్టురిలినం గలంగి తేరు గంగ వోలె, 7

చిత్ర,--సక్కీ దిగులు మానే. ఆవేల్చులపగతురు హతాళులు
పరావాతులై నారుగదా,

ఉర్వశి..__ కన్నులు కెబుచి” మెహీంద్రు జేనముయినా తన ప్రభా
వాన్ని 'మూవించినాడా |

6 ఆంధ్ర, ప వి క్రమోర్య్టశీయ నాటకము

చిత.__మెహీం దుడు గాడు మెపీం దునితో సమానుడెన
లీ UU స్‌ ఓ.

యీారాజర్సి,
ఉరంశి.__. *తన్నుం జూచుకొ ని ఆత్త గతము" దానవులు నాకు
ఉపకారం చేసినారు సుమా.

రాజు, — 'పృకృతిస్థను ఉర్వశిని నిర్భర్థించి, స్వగతము_ అచ్చర
లందబును నారాయణబుషిని వలవపింప వచ్చి అతనితొడనుండి జనించిన
యి+రమణిని గాంచి నీగ్గు చెందుట యుక్షమే సుమా. అట్లన నేలు ఈ
రూపము తపసునిసృషి. యనందగినదిగాదు, అశ్షే గదా

ఉ, పెదల్‌ం జేయ నయొస్టు విధి ప్రాప్రమహోజ్జ్వల కాంతి చంద్రుండో!?
ఆదిర నై కకంద మగు నయ్యసమా స్తు"! ప్రప్పృమాసమోా?
చేదజడుండు స్రాందపసి వీతసకు స్తకుతూహాలుం డెటుల్‌
శ్రీ) దొలణశకా మనోహరముం 'జేయంగ. నేచ్చెడి నిట్టిరూపము న్‌. రి

ఉరికి. చెలీ ఆ సఖీజనము ఎక్కడ ఉండును,

చిత్ర. -ఆభయ మిచ్చినమువో రా జెటుగునుః

రాజు, ఉర్భశిని గాంచుచు. మిక్కు_టపునెగులులో నున్నది
వీచే యూహీ౦పును.

లే, సై (రముగ నీవు భామ్క యవంధ్య మైన

యెవని కనుమోల నొకపరి యేని నిలుతొ,

ని న్నెడయ లేక యాతం డే నెగులుం జెందం

జెలుల న్నేహారసార్ట్రలం జెప్ప నేల? 9

ఉర్భశి.- -అపవారించి. బ్రతనివాక్కు.. ఎంత.నాణెను గానున్నది!
శ్రా శేమి! చం ద్రునివల్ల అమృత మన్న ఆశ్చర్య మేమి? 'వృకాళము కను
కనే చూడడానికి నా వృదయము తమకవడుతూో ఉన్నది,

రాజు.--- "చేతితో మావుచు-

దా

” పొం రాజుం జాచుచు,

ప్రథమాంక ము ౯

క, నీమొగముం జూచెద రిదెె కోవులి, నీచెలులు “పేమకూటస్థిన లై లె,
గానుం బానీన రాతిరి, సామిం బ,లౌన్టిగ తే ప్ర వ సొదుంబోలెన్‌. 10
అని ఉర్వశిని సాభఖిలాపషముగా6 గనును,
చిత్రనఖ్సీ చూడూ,
ఉరొ రి రాజును ఆసతోం గాంచుచు సనుదుఃఖత చేత నన్ను
కన్ను లతో శత్రాగుతున్న ట్లు తో చేని,
చిత్ర, = సాకూతము7' ఎనరు ?
ఉరశి-ఇదె వ్ర వ ణయిజనను
రంభ, వార్ష ముతో గాంచి' సఖి సచి త్రీ లేఖను పీ మ్రీయసఖి
నుర్వశినితోడ కొని విళాఖాసహితుడు భగవంతుడు చంద్రుడువోలె
రాజర్షి వచ్చినాతు,
మేన, చూచి సభ మనకు ఇందు రెండు వ్రీయములు. మన
వ్రీయసఖిని ఉర్వశిని తేవడమున్ను , మవోరాజు అతతశరీరుడుగా
శావడమున్ను,
సహజనస్థ,---సఖ్సి సరిగా చెప్పితిని, దానవులు దుర్భయులుగ దా,
రాజు, నూకుండా, ఇదే ఆహొండశీఖరము రథమును డిగ్ష
నదడుపుము,
నూతుండు._ఆయుప్పంతుని యాజ్ఞ. అని అట్లు చేయును,

రాజు,--- 'చహ్టోద్ధాతమును రూపించ్చి ఆత్మ గతము: ఆవో! రథము
విషవముముగా కొండమింట దిగుట నాకు ఉవకారమే అయినది.

ఆ, తేరికుదువుచేత నీరథాంగ శ్రోణి, రోమవి క్రియాభి రామముగను
అంసమునమదీయ పంకం ఈ యుట్కంం00 చువిల్తుం డంకురించుటబ లె!

అ
చిత్ర,---'స్మేతముతో. నాకు శక్యం గాదు,

డ్రి ఆం ధ్ర - విక్ర మోర్వశీయ నాటకము

రంభ .---రండి రాజర్షి ని సంభావింతము. ఆండటు సమోావీంతురు,
రాజూ
కే, సూత, నిలువుము రథము నిచ్చొట నిముసము,
ఉత్చుక లగుసకులతో సముత్సుకతను,
లతలతోం గూడ నార్తవలక్ష్‌. వోలె
నీమదిరనేత్ర వెండి కూ ర్పనయుదాశ 12
“సూతుండు అట్లే చేయును.
రంభాదులు అందలటు, =ఎఆ హా + మహారాజు విజయను చేత
నరిభ్ణునున్నాత ]
రాజొ.ఎూమీరును మోసకి వచ్చుట చేత,
ఉర్వశి,.-- చిత్ర లేఖ శీ లూంత యియ్యంగా తేరినుండి దిగి.
సకులారా" రండి నన్ను గాఢంగా కౌగిలించుకోండి; మళ్ళి సఖుల
ముఖాన్ని చరాస్తా నన్న ఆశ నాకు లేకపోయింది గదా,
సత్వీరముగా కౌంగిలించుకొందురు.
రంభ తప్పకుండ మవో రాజు నూర్గ కొలది యేండ్లు భూమిని
పాలించుచుండునుగాక,
నూతు(డు._ఆయుప్మంతుండా, తూర్పు దిక్కునుండి మిక్కు
టంపు రథ వేగంపుశబ్దము వినంబడు చున్నది.
క, డిగియెడి నెన్వండ్‌ యీాతండు్క, గగనంబుననుండి త_ప్పకనకాంగదుం డై
నిగనిగని మెలువులొలనెడి జిగి మొగులుంబో లె న ద్రిశిఖవంబునకున్‌ .
అచ్చరలు చూచుచుందురు,
అచ్చర లందలు,-- అహో! చిత్రరథుడు !
"అంతట చిత్రరథుండు ప్ర వెళించును.
'చిత్రరథుండు.---' కాజోను గాంచి గౌరవముతో" ఆవోవాో ! నీవు
మహేంద్రుని ఉపకరించుబకుం జూలినప రాక్ర నునుతో వర్ధిల్లుదున్నావు !

వథమా౦క ము. 9

రాజి. మీనో |! గంథర్భ రాజు ! ! "తేరు డిగ్‌- చ్రీయమిత్రు తునికి
సాగతము. [ఒండొరులచేతులం కొందురు.

చిత త్రరకేశి దానవుడు ఉర్వశిని ఇజంబట్టినాం డని నారదుని
వలన విని మహేంద్రుడు ఆమెను విడిపించుకొని "రమ్మని గంధర్వ నేనకు
ముదలవెట్టినాండు. అంతట మేము మధ్య మార్దమున చారణులవలన
నీజయో వావరు విన్న వారమై ఇట నున్న నిన్ను. దఆ్‌సితిమి.
నీవును ఈ మెను ముం దిడుకొని మాతోంగాడ దేవేంద్రుని దర్శించుట

తగవు, మహాను భావ్టనికి 'దేవేంద్రునికి నీవ మవా త్తరొ మయిన ప్రియ
మును ఆచరించితివి గదా, Oe

క, మును పొసరగెను నారాయణ
ముని యాీాయమృతొోీవవూంగిం బురుజూతునికిక
దన జునికయినుండి యొడిచి .
యనుంగుంజెలి వీ విపుడు సముర్చించితిజే. 14

రాజు---అట్లు గాదు.

కే. అశనిధరుతేజము గ దయ యతనిరిపుల
నతనివతనువారలు హతులం జేంత ;
భూమిధరకందరంబుల మో౮/గుంనట్టి
సింగపుం బ్ర తిశ బ్దంబు చెండు గరుల. కేర్‌

చిత్రరః---ఇది యుక్తమే. గర్వము లేమి విక్రచూలంకారము
గదా,

రాజుఎ-సఖుండా, నాకు కత కృతుని దర్శించుటకు ఇది అవస
రముగాదు, ఈమెగారిని నీవు ప్ర భువుకడకుం గొనిపొమ్లు.

చి త్రనీవు అఇచ్చగించిన క్లే. 'అచ్చరలనుగూర్చి ఇటు అటు
మారు, “అచ్చరలు తరలుదురు,

10 ఆంధ్ర, - విక్ర శ్రుమోరుశీయ నాటకము

ఉరశి, జనాంతికము: సఖ చి త్ర త్ర లేఖా, ఉపకారినై నను రాజ
ర్షిని ఆనుం త్రింప నేరకున్నాను, నీవు హా ఖనన గమ్ము,

చిత్ర. రాజును దటిసి, వయస్యుడా, ఉరంళి విన్నవిస్తున్నది,
“మహో రాజుచేత అనుజ్ఞ పొంది ప్రియసఖిని బోలె నువో రాజుక్టీరిని
మేం దృలోశానికి కొనిపోవ డానికి కోరుతున్నాను. అని,

రాజు....-పోవును గాక, మరల దర్శనమునకు, =
స్రీలు అందటు సగ ంధరుగ్ణిలు మింటికెగయుట నఫినయింతురు.
ఉర్వశి, _-ఉత్పతనభంగము రూపించి' అహో! నా యేకా

వళి తీగకొవ్వుకు సరులు వెనుకకు మరలి" చిత త్రలేఖా, దీన్ని
వదిలించు.

చిత్ర.-'చిజునగవుతో- దిట్టముగా తగులుకొన్నది వదలింప
నళకర్థమని నాకు తోస్తున్నది, అయినా యత్నిస్తాను..
ఉర్వశి,---నీ వన్న యీామాట మజిచిపోకు,
చిత్ర లేఖ వదలీించుట నభినయించును,
రాజు. సగతము:
క, ప్రియ వైతి లతిక నాకుళా.
బొ యపయనమునకు నిమేషవిఘ్నము సేత;
నయనాంలేతణం గంటిని
బ్ర యం బరినృత్తార్థ ముఖని 'వెండియు. గానన్‌ , 10

సూతుండు......ఆయువ్వంతుండా,
ఆ, వాసన్రనికి నెగు నేసినదై త్యుల
నుప్పుంగడలిలోన నురలవై చి
మరలం బొచ్చె నీదుమారుతా స్త్రము పొది.
గలులపనను మహోరగంబు మాడి. IY

చ, వెళశక ము, | 1i

రాజు,..నుణీ రథమును చేరం బట్టు, ఎక్కెదను.
సూతుడు రథమును చేర బట్టును; రాజు నాట్యమున రథమును
ఎక్కు_ను; ఉర్వళి రాజును గాంచి నిట్టూర్చు పుచ్చుచు సఖితోంగాడ
నిమ్యమించును చిత్ర రథుండును,
రాజు ఏమి యిది ! దుర్గభమందు తగులుగొల్చు చున్నాడు
మున్మభుండు ?
తే, నాయొడలినుండి సుందరి నామనమును,
తం డ్రి మధర్థిమవదమునై. తా నెగయుచు
నాంచికొనె రాజవాంనీ లూకాగ్స మైన
కమలనాళంబునుండి సూత్రమును బోలె, 18

"అందజు నిష్క్ల్ర్రమింతురు,

ఆలో

(ప్రథమద్వితీయాంకముల నడుము
వ్ర వేళశకము,
[అంతట విదూవకుండు ప్రవేశించును.)

విదూషకుడు హీహీహీ! నినుంత్ర కైకపరవశుడయిన ్రావా
ణునిలాగు రాజరహస్వంచేత పైకి పిగులుచున్న వాడనై జనులు నిండిన
యీచోట నానాలుకని కట్టి వేసుకో లేకున్నాను. కనక ఆయనగారు నా
వ్రీయవయస్యుడు కార్య్యాసనమునుంచి లేచేదాకా జనసంపాతము తక్కు
వగా వున్న యీవిమానపరిసరంలో ఉంటాను, పరిక్రమిరిచి నిలుచును,

చేటిక,...- వ్ర వేశించి: 'దేవి కాళీరాజుకూతురు నన్ను ఆజ్ఞావిం
చింది; “ఒసే నిపుణిక్కా సూర్యభగవానుని ఉపస్థానం చేసీ వచ్చినప్పటి
నుంచి ఆర్యపుత్రుడు శూన్య వృాదయుడుగా కనబడు తుర్నాడు, కనక
ఆయన ప్రియవయస్యుణ్ణి మాణవకయ్యని అడిగి ఆయనకి ఉత్కంఠా
కారణ మేమో తెలుసుకొనిరావే” అని, ఆ చ్రుహ్గాబంధుత్ణి నే నేలాగ

12 ఆంధ్ర క్‌ విక్రమోర్వశీయ నాటకము

కంగిస్తాను ? కంగించ శేమి ? సన్నని గరికపోచకొస నున్న మంచుబొట్టు
లాగ ఇతని నాలికలో రహస్యము ఇాలనేష్ట ఉండదు. ముల్‌ యితనినైే
వెతుకుతాను. 'పరిక్రమించి చూచి" బ్రడుగో మాణవకయస్థి కదలక
మెదలక చి త్తరువులోనీ కోతిలాగ నిలుచున్నాడు, శకః వెళాను,
"సమోాపించి. అయ్యా, దండము,

విదూ,---నీకు మేలు కలుగునుగాక, _ఆత్మగతము. ఈ చెడు
చేటిని చూడగానే ఆరాజరహస్యము హృదయాన్ని. ఛేదించుకొని వెడ
లుతూ వున్నది, ప్రకాశము నీ నిపుణి కా, సంగీత వ్యాపారముమాని ఎక్క.
డికి వెడలినావు !

నిపుణిక,--అయ్యా 'దేనిపంపున నిన్నే మూడ డానికి,
నిదూ,.---దేవి యేమి ఆజ్ఞావిస్తున్నది !
చిత వేదనచేత దుఃఖిస్తూ ఉంకే ఉవేవీంచడు,
విదూ.---(సవితర్మనుం నావయస్సు డేనుయినా ఆమెకి వ్ర త్రి
కరూలం చేనీనాడా!

నిపుాఅయ్యా, ఎవతెనిమిత్తమై. భర్త ఉత్కంఠికుడుగా
ఉన్నాడో ఆమె వేర దేవిని పలకరించాడు,

విదూా, wi స్వయము గానే ఆయనగారు రవాసర్థిము
వెలిబుచ్చినాడు. మజి యిక నే నెదుకు నాలికని కట్టి పెట్టుకొని కష్టవడ
డము? [ప్రకాశము వమి? దేనిని ఉర్వశీ అని పిలిదినాడా ? ఆమెని
చూనినందువల్ల ఆయన వేదురుగొని వినోదములు మానుకొని నన్ను
కూ జా మీక్కి_లీ వీడిస్తూవున్నాడు

నిపు, ఆత్మ గతము" ప్రభువ్రయొక్క రహస్యదున్హాన్ని నేను
భేదించితిని. ప్ర కాళము] అమా దేంకి వమి ఉత్తరం మనవి చేయను!

ప 18
©, "వే గ క్ట ము,

విదూ,---నివుణి కా, ఆమెగారితో ఈలాగువిన్న పించు" నేనున్ను
వయస్యుణ్ణి ఎండమావ్రలనుంచి మళ్ళించడానికి యత్నించిన తర్వాత
దేవిముఖం చూసాను” అని,

జాలి

నీపు, *—~వయ్య చెప్పినట్టు టు చేసాను,

"నేపథ్యమున వైతాళికుడు.

ఉ, నీకును హీలికికా సరిగ నెక్కొ_నెం గారన్టభ రాధి కారముల్‌,
లోకతమః వ వవృత్తి త్రి Sh బరిలూనము మిోకృతంబునక,
వకనిమేష. ను గ్‌ "హాళ్వరుం డంబరమధ్యమంబునకొ,
నీకును షష్ట, కాలమున 'నీదుదిచోప్పున వర్తిలం దగున్‌.

విదూ,--- చెవి యొన్ది. వీజునో వయస్యుడు, కా రా్ట్రసనంనుంచి
లేచి ఇటువై వే వస్తున్నాడు. ఇతనికి పార్శ గవ రిని అవుతాను,
. "అని నిష్క_)/మించును,

19

వ చెశకము ముగిసీనది,

ద్వితీయా౦క ము,

(అంతట ఉత్కంఠితుండు రాజు వ వేశించును, విదూషకుండును, ]

రొబొ
శ, చూచియు జూడక మున్నే, నాచి త్తము నిర్ణరాంగ నామణి సొచ్చెకా
వచి వలరాచపాడుషవాో చేసిననారసంపు ద్వారమున ననక . 20

_ విదూ 'ఆక్కగతము పాపను కాశీ రాజవు త్రీ మిక్కిలి వెత
జెండిన్రున్న ది
' శాజు.--రవాస్యని తేవమును కాచుచున్నావా !

..... విదూ.---విపాదముతో ఆత్మగతము అయ్యో! అయ్యో!
ఆదాసి నన్ను మోసగించినది! కాకపోతే వయస్యుడు ఈలాగు అడగడు,
రాజు. సొశంకము" ఏమీ? నీవు బదుల వెప్పకున్నావు!

. విదూ.--ఈలాగు నీకు కూడా బదులుచెప్పనట్టుగా నేను నాలి
శని కట్టి పెట్టుకొని వున్నాను,
రాజు, సరి. మజి యివ్వు డెచ్చట ఆత్తను వినోద పెట్టుకొందును!
| జాలీ యి
_విదూ....-వంటంంంటికి వెళ్లాము.
విదూ.----అక్కడ పంచవిధభ శ్ర్య్యూలని దొనిదాని సంభా రాలతో
కూరుస్తూనుండడం చూస్తూవుంశు ఉత్కంఠ తీరుతుంది,

రాజు.....-చిలునవ్వు నవ్వుచు. అక్కడ ఈప్పితరంవిథానము చేత
నీవు అలరుదువు, నాకోరిక తీరునట్రివి గాదు, నాకు ఆచట వినోద మేల
కలుగును ? . |

ద్వితీ యా౦క ము, 15

.నిదూ,---నీవు ఆమవోనుభావురాలికి ఉర్వశికి కంటబడినావా?
రాజు అయిన నేమి?
విడా,---అయిన్మ ఆమె దుర్గభ అని తలవనే తలవను,
రాజు,---పతపాఠతముచేత నిట్లు పలుకుచున్నా వు.
విదూ, నీవు ఇంత చెక్ప్చినందున నాకు కతూవాలం కలిగినది.
వీమి? ఆభాగ్యవంతు రాలు ఉర్వశి నాలాగు సురూవంలో సాటి లేనివిగా
వుంటుందా ?
రాజు..--మాణవకుండా ఆరమణిని వ్రత్యవయవవర్షన చేయుట
అళకస్థమని యెటుంగుము. మొత్తనుగా విను.
విదూ..అవథానంతో వింటున్నాను,
రాజో
లే. భావణమునకు మేలివిభూవణము, చ
సాధనవిధికి మహిత పు సాధనంబు;
అమరసుందరివపువు సొంపారెడి నువ
మానమున శెల్ల బ్రత్యుపమాన మగుచు, 21
విదూ=అందువల్లనే నీవు దివ్యరసానికి ఆశించినవాడవై చాతక
వ్ర తం గ గృహించినావు.
__ఉత్మంకితునికి | నివి క్తముకన్న "చేజే శరణము లేదు.
కావున నీవు చ,మదవనమార్హ ముం జూప్రము.
విదా. ఆత్మగతము' ఏమి గతి? “ప్రకాశము ఇటు ఇటు
"పరి క్ర మించి" ఈదథీ.ణవాయున్ఫు వమదవనము పంపున ఆగంతునికి
నీకు ఎదురు వస్తున్నట్లు ఒప్పుతూ వున్నాడు.
రాజు. చూది" ఈవాయువునకు ఆవిశేషణము తగినచే వలన,
మాధవిని నిపేకదుంజులం జేయుచు; గొండ్లి నేరుపుచును గుందలతకు,
న్నేహద మీణతల నెజుపుచు నీత(డు, కామి వోలె నాకు గానంబడెడి,

16 ఆంధ్ర - వికృమోర్వశీయ నాటకము

విదా నీయభినివేశం కూడా ఇటువంటిదే అగుగాక, "పరి
క్రామితకముచేత. ఇచే ప్రమదవనద్వారము నీవు ప్రవేశించు,

దాజుః---సీవ్ర ముందు వము "ఇరువురును చొత్తురు,

రాజు. 'ఎదురం గాంచి వయస్నుంుడా వ మదోద్యానప్ర వే
శము నాయాపదకు ప్రతీ కారమని నేను తలంచికినేే అది పారయణాటు,

క, కోరితిని నేను బొరం బ్రమ
దారామము; గాని శాంతి యలరదు దానకొ;

బోరన జక్క_ర కొని పో,
నేరి కయిన శక్షజ్థి మగునె యొదు క

నే

రాజో,
చ, దొరకనివస్తువు౯ వలచి దుండగ మైనమదీయ చేతముక
మరు డర లేక, మున్నె పరిమార్చుచు నుండె; చుజ్‌ప్పు డన్ననో,
తర మిడి పాండుపత్ర ముల దతీణవమారుత షా. దోంట నం
' కరములం జూప బౌగినవి క్రారత మాన లింకేమి చెప్ప నౌ! 24
విదూ.---ఎందు గ్‌ త్వరలో నె అనంగుజే నీయి స్టైన్ని
సమకూర్చి నీకు సుఖము గలిగిస్తాడు లే,
అధ్య హ్‌ అ 2 wr
రాజు, బాహణవచనమును ప్రతి గ హించితిని, పరి క్ర మింతురు,
విదూ.-మాడ వోయి నీవ్ర వసంతాన తారనూచ కాన్ని ప్రమద

(a

వనముయొక్క నొంపును. |
రాజు, అంతటను చూచుచున్నానుు ఎట్లనిన నిట
ఉ. స్ర్రీనఖ పాటల్మాగ గ ములు కన్నను లౌనిరుపాళ్ళం గోరంటలొ,
కానయగ నా భివోన్తుఖము గాంగ నశోక ముపోఢరాగ మె,
నూ వగు నూత్న మంజరులు మావి రజోలవపింగ ళా గ్రముల్‌,
వూనె వసంతలట్షీ సఖి, ముగ్ధకుం ద్రోడకు నుధ్యప్రాయను౯. లిగ్ర్‌

ద్వితీయా౦క ము 17

విదూ,---9 దే బండిగురి వెందతీగ మంటపము, నీశై స్నయనముగా
ఉపచారములు సిద్దపజిచిన దనే లాగ తేంట్లసమర్ణంచేత రాలినవువ్వుల
తోడి మణిశిలాపట్టముగల దై, నిన్ను ఎదురుచూస్తూ వున్నది కనక, దీనిని
అనుగ హించు వయస్యుడా,
రాజు,---నీకు కుచించినట్లు చేనెదను,
వీదూ ,--ళ్తక్కడ్‌ నీవు సుఖంగా కూర్చుని, అందంపు లతలు నీ
నేత్రాలను విందుగొల్పుతూ వుండగా, ఉఇర్వశిమిది నీయుత్కంథను
తీర్చుకో,
రాజు. నిట్టూర్చి
లే. జాతకుసుమలె మైనను శ్యామలందు
నమ, విటపలయం దిది నాదుదృష్టి,
"రతి భజింపద యా దేవరమణిరూపు(
గన్న కారణమున దుండగము వహించి. 96
కావున నాకోర్కి. తీరునట్టియుపాయము నరయుము,
విదా —[నవిఏ కీం0, అహల్యా కాముకునికి ఇంద్రునికి నచివుడు
నజ్రమున్ను ఉర్వశీలాలసునికి నీకుసచివుణ్ణి నెనున్ను ఇద్దణను వెటులను,
రాజు,---అతిన్నేహముచేత కార్యమార్షముతో “చును.
విదూ,--ళ్తదె ఆలోచిస్తాను, నీయేడ్పుల చేత నానమాధిని భంగ
పటుచరకు, [చింతను రూవీంచును,
రాజొ = నిమిత్తమును నూచించి, ఆత్మగతము'
తే, సకలశశిమండలాస్య యో సాధ్యగాదు !
ఇదియు మదనువిచేష్టిత మేమొ యేమొ!
విన 'బ్రార్థిత మభిముఖం బె నభంగి,
నున్నయ ట్లుండి నిర లి నొంచె మననము, 97
"జా తాళుం డై యుందును,

18 ఆంధ్ర మలి క్ర మోర్వశీయ చవాటకము

(ఆంతట అశాశయానమున ఉర్వశియు చిత ఈ, లేఖయు వ్ర చేశింతురు.]

చిత్ర .—సఖ్టి, ఎక్కడిశే కారణం a యీ పోవడం ?

ఉరశి సఖ, అప్పుడు హామకూటశిఖ రాన తీవకొమ్మచేత నా
యాకాశగమనము తణము విఘ్నముపొాందగా నన్ను పరిహాసీంచిన
దానవు, కప్పుడు ఈలాగు అడుగుతా వేమి ?

చిత , ఏమి? ఆరాజరి ఫురూరవునికడకు తరలినావా?

ఉర్వఃి =ర్రదీ లజ్జను య. Sen

చిత్ర, ప క ఎవరిని నటీ ముందుగా పంవితివి ?

ఉర్వశి,.--నాహృదయమునే, |

చిత్ర,---అయినా చక్కగా ఆలోచించు,

ఉర్వశి _కుదనుడు నన్ను నియోగిస్తున్నాడు, ఇకను ఆలో
చన శీమున్నది ! ?

చిత్ర,--9క చేను బదులు చెప్పలేను.

ఉరుశి__.అట్లయి తే మధ్యలో వను కలగకుండా నాకు
దారిచూపు.

చిత్ర ,--సఖి, భయపడకు, భగవానుడు దేవగురువు అపరాజిక
యనే ఆశ ఫబంధనవిదర్ధను ఉపదేశించి మనలని చేవవైరులకు అలంఘ
నీయలనిగా చేశినాడుగాడా ?

ఉర్వశి,--అహో ! నాహృదయము దాన్ని మటిచినది !

*(సిద్ధమార్ద ములోనికి వచ్చి) ఇరువురు భ్రమణము రూసిండురు,

చిత్ర, రదునో కమునతోటాడడుం చేత వి శేషపావనము లై న
భాగిరథీభగవతి నీళ్లలో తన్ను తాను చూచుకొంటూ వున్న పతిష్థాన
నగరానికి శిఖాభరణ మయిన రాజగృహనునకు వచ్చితిమి,

ఉర్వశి, "చూచి" ఇెల్కీ స్థానాంతరగత మయిన స్వరము అని
చెప్పవలెను, ఆయాప సన్న కరణుక్థిడం ఎక్కడ ఉండును !

ద్వితీయా౦క ము, 19

చి త్‌ —=నం౦ందనవనఖండమువంటి యీ వ వమదవనంలో దిగి తెలుసు
కొందాము. “ఇరువురు దిగుదురు,

చిత్ర. మాచి సంతోవమముతో' సఖి. ముం దోదయించిన
చంద్రుడు వెన్నెలనుం బోలె ఇతడు ని న్నెదురు చూస్తున్నాడు.

ఉర్యళి చూచి సఖ యిళ్వుడు వ వథ మదర్శనమునక న్నా సాతి
శ్రీయ సీ ప్రియవర్మనుడుగా మహా రాజు అమవ్రు? దుతున్నా డు,

చిత్ర -యుక్రమేే కనుక రా చెంతకు పోదాము,

ఉర్వశి ___తిరస్కరిణి చేత దాగి ఈయనచెంతనే ఉండి విందాము

గానీ ఈయే కాంతంలో పార్మ (వ ర్తియెన నయస్యునితో ఈయన ఏమి
మాటలాడుతుగ్నా డో,

చిత్ర నీయిచ్చ ప్ర కారము, ఆ చేయుదురు,
విదూ ___ఒ యోకవు,ఆలోచించినానోయి నేను దొరకని ప్రియని
పొందడ డానికి ఉపాయాన్ని, "రాజు ఊారకుండును,

ఉరంళి _ఎవతేగా నుండును ఆచెలువ, ఈయన్ని వలపుపాలు
చేసీ తన్ను బోగిడించుకొంటున్న ది z

చిత్ర,---వమి నూనుషనృ త్తము నవలంబించితిని.

ఉర్యోశి.. తటాలున వ్ర వృభావంచేశ తెలుసుకోడానికి భయపడు
తున్నాను,
విదా. ఓయి, చెప్పుతున్నానుగదా ఉపాయనూలోచించితి నని,

రాజొ,---అ టయిన చెప్పుము.

విదూ నీవు స్వప్నసమాగమకారిణి యైనని ద్రను సేవించు. '
అటుగాకపోతే ఆమపోనుభాన్చరాలు న పటము వ్రాసీ
చూస్తూ వుండు,

ఉర్వ శి, సహార్షము. లఘుస త్త మా, పృాదయనూ, జోరడి
లూరడిల్లు.

90 ఆం థ్‌ ఇ వ నాటకము

చ, అనయము కామునంపణకు నయెర్థి సళ ల్యము చిత్త మెట్టుగా

నెనయుదు ని ద స్వవ్నమున నిందుముఖిల్‌ సమకూర్చునెచ్నెలి౯,
కనునొనం జి త్రాః మం దయినం గాంతను నోంచన యొతి, నెట్లనళా,
మునుపడి యశ్రు లుబ్బి కనుముంచెడి వ్రాత ప. 95

ఉర్భశి, వింటిని కాని హృదయానికి తనివి తీజుకున్న ది,
విదా ఈపాొటియే నా బుద్ధిని శేషము,
రాజు ని ట్రూర్చుచు.
చ. తెలియదొ చేవభాను యతి తీ వృము మద్ద ఎదయాభిషంగముక్‌ !
తెలిసియు శ_క్టిచేత నవధీరణ నేయునొ నాదుకూరిమి౯?

లలనగుటించి € త్రద్దయు నలబ్బఫలోదయ నీరసంబులకా
గలయికకోరు_లం బెవిచి కాముండు తా సుఖ మొందుం wry

ఉర్భశి. అయ్యో! అయ్యో! నన్ను ఇటువంటిదాన్ని గా భావి
స్తున్నాడు! ఇతనియెదుట బడి బదులు చెప్పడానికి అసముద్ధ రాలినిగా
ఉన్నాను. ప్రభావముచేత భూర్ణవ త్రము నిర్మించి ఆందులో దీనికి బదులు
్రాకౌమని కోరుతున్నా ను.

చిత్ర,---నాకు సమత మే.

(ఉర్వశ్‌ సంభ్రమనుతో యథోకృముగావించి ఆమ్మను వైచును,

విధూ. "చూచి: ఓ యమ్మో! ఓయి బాబో! ఇదేమిటి యింది!
పాము కుప్పసం లాగ మనయెదట పడినది ?

రాజు, చూచి] భూర్చవత్తమందు అక్షురవం కులు.

ద్యితీయా౦కము ల]

విదా! కనబడకుండా ఉండి ఆమవోన భాను రాలు ఉర్వశి నీ
మొణ ఆలకించి సమాన ప్రే మను సూవించే యవశాలు వ్రాస్తే వెళి
ఉంద రాదా? .

రాజు, ---కోరికలకు అందరానిది ఉండదు, “పుచ్చుకొని చదువు
కొని హర్ష ముతో" సఖుడా! నీయూవా వ పృసన్నముగానే ఉన్నది.

విదూ,__ీవ్చన్ను వసన్నుడవు అవు, ఇందులోని వ్రాత విన
గోరుతున్నాను.

ఉర్వశి ఐల, అయ్యా నాగరకుడ వయ్యా !

రాజు,---విను చదువును".
క, సొమ సంభావించితి, వే మని నను నీవు తెలియ, శే నటు లేని,

అమృ్బదితక ల్పతల్సము, నీమెయి నందనసమోర మేలా యేంచుకా 80

ఉరష్గశి. ఇప్పుడు వమి చెప్పునో?

చిత్ర, ల న రూం లా అవ్రతూవున, అవయబఐ"లజేత
చెప్పనే చెప్పేవాడు గదా,

విదూ,బళీ! ఆకలిగొన్న నాకు స్వ స్తివాచనంలాగ నీకు ఓదార్చు
దొరికీంది.
'రాజు...--ఏమి ! ఓదార్చనియా వచించెదవు 1 శి

ము, అను రాగంవుసముతం. ముట్టిపడంగా, నర్ధంపులాలిత్యము౯
దనుక కొ, టే యనీ రూాుదాహార తమక దానింపం బత్త్మంబునక,
దనరెం బ్మదిరాతీమోమె యిది యుత్పప్మ ంపునామోముతోో
ననుషక్తం బయంనట్టు లబ్ర ముగ నా కర్పించు చానందముకొ, శ!

_ ఉర్వశి —్ర్రందు మాప్రతి సమవిభాగములుగా నున్న ది.

రాజు,---వయస్యుండా, వేళ్ల చెమురుచేత అశురములు చెడును,
దీనిని వ్రేయనీ స్వహ_స్తమును పదిలముగా నుంపుము.

ల ఆంధ్ర - వి క్ర మోర్యశీయ నాటకము

విదా.[3ై కొని" వీమి మట్‌ ఆకుహనీయుశాలు ఉర్వశి నీ.
కోరిక లకు వువ్వువూపి వండువిషయంలో కకురిస్తూ వున్నది
_ ఉర్భశి, సఖీ, సరసకు పోవడానికి భయపడుతూవున్న నా
హృదయాన్ని చేను కదుటబడ చేసుకొనే లోవల నీవు ముందుగా ఆయ
నకు అగపడి నాశన తగిన మాటలు పలుక వే,
చిత్ర-కట్లే అని తికస్క_రిణేని మాని రాజును దజీస్తిజయను
జయను మహో రాజునకు,
రాజు ,---"సహార్ష ము సాంగతము నీకు కలా్టాణీ;
క్ర, ఇలితోం గఇబడు దానవు, చెలిం చేరక యంత ప్రీతి నేయనవు నాకు
అలకూడలిలోం జూచిన, కళిందభన గంగ తేక కనంబడినగలి౯, By)
విదా = అపవారించి వమి! ఈమె ఉర్వశి కాదా? ఆమహోను
భావు కాలికి సవాచరియైన నెచ్చెలియా !
చిత్ర,---ఉర్వశే వమువో రాజును శిరస్సుతో
విస్తున్న ది.

పృణమిల్ల్‌ విన్న

చిత్ర.---*నాకు రక్కసునినల్ల. కలిగిన యిక్క-ట్టులో మవాోరాకే
శరణమాయెను. ఆనేను నీడర్శనమువ ల్ల ఏచిన నున్మథునిచేత మిక్కిలి బాధ
పడుతూ మళ్ళ మహా రాజే కనికరించవ లసినదాన్ని గా ఉన్నాను,” అని,

రాజు, భ ద్రముఖి,

తే, పలిశెదవు వ్రీయదర్శవవాళి నీవు,

ఆరయన్ర పఫురూరవసునిం దదర్శ మారు;

నురుని కిది మాయిరువురయున్తుడి ప్ర ణయము

త్రప్త మగునిన్తు సుఘటంబు తేప్పమునకు. క్ర

ద్వితీయా 6 క ము. ల

చిత్ర ఎ ఉర్వశిని డణీసి సఖి రావే నీమోదికంకు మదనుడు
ప్రీయవయస్సుడిమిాద ర్ర్రాంణా వుండడం మూరి నేను చ్రాయవయ
స్యుని దూతినై నీకడకు వచ్చినాను.

_ ఉర్వశి,... తిరస్కరిణిని త్‌ "లంగించి] ఆహో ! ఎంతలో నన్ను
వదలి వేసితివి !

చిత్ర,---9క మువహారార్తములో తెలుస్తుందిలే, ఎవరు ఎవరిని
నదలు కారో, ఆచారమును జరుపు.

ఉర్వశి. కా “లజ్జతో జయము జయము మహో రాజునకు,
"రాజు సుందరీ,

తే జయమనంగ నాదె, యేనీదజయపదంపుం
బ్రా్యక్తి లేదొ నసహస్రామకన్నం బెజుకు,
ఆజయవదంబు మోద మానాత్త్మ వగుచు.
చెలువ, నాకివ్వు డుచ్చరించితివి గాన, 84

-శేలం గొని ఆమెను కూర్చుండ చెట్టును,

Pa

విదూ._ఏనుమా ! రాజు న. లాం!
మొ నిక్క చేని ? (ఉన్వశి స్కీ నుతోో ప్రణమిల్లును.

విదా సృ ప్తి నీకు
( నేపథ్యమున---చిత రేఖా, ఉర్వళిని వడిగొల్సు.]

తే, భరతముని యష్టరసముల నిరవు కొల్చె
నేవ, యోగంబు మీయందు నెలమి దానిం.
“నయగ లలితాఛినయము దాం గాంత నేయు
లోకపాలురును సహ స్రలోకుం డిఫుడు. తర్‌
“అందరు చెవి యొగ్దుదురు, ఉర్వకి విషాదము నటించును,
చిత త్ర.---నెచ్చిలీ, 'జేవదూతవచనమును విన్నావా? మవో రాజును
సెలవడుగ

24 ఆంధ్ర, వ్‌ విక్ర మోర్వశీయ నాటక ముం

ఉర్యశి నాకు వాక్కు లేదు.

చిత __మవోారాజూ, ఈజనము వరవశంగదా. అందుచేత మహ
రాజువల్ల అనుజ్ఞపొంది దేవతలయెడల అపరాధించక మెలగడాని!
జేడుతున్న ది.

రోజో == 'ఎట్టేే కలకు వాక్కును కెచ్చువొని" మోయిరున్రరయెడ
ఏలిక యానకు అడ్డపడు వాడను గాను. మజ్‌యీజనుని స రింపవలయును,

'ఉర్వశి వియోగదుఃఖమును రూవించుచు సఖతో నిమ్క_)మించును.
రాజు.[నిట్టూర్చు తో" మిత్రు డా, ఇప్పుడు కంటికి వ్యర్గతవలె,
విదూ... వ త్ర్రమును జ క ఓంయిం ఇదుగో; "అనీ సగము
మాటలో, ఆత్మ గతము] అయ్యో! అయ్యా ! ఉర్వశీద” నాశ్చర్య
మగ్ను ళ్ళ నేను నాచేతులోనుంచి ప్రృమాదమున ఆపత్ర్రము జాజ్‌ పోవడం
ఎఆఅక్క_ పోతిని,

రాజు --భ ద్రుడా, వమో చెప్పవచ్చితివే ?

విదూ ఉత దేహాన్ని వదలకు నీమిాద ఉర్వశి గట్టిగా భావ
మును కట్టిన వెట్టి ఉన్నది, ఆమె యిక్కడ నాటుకొన్న యను రాగాన్ని
సళ్ళించదు.

రాజు......నామనస్సుకూడ అ ళ్లే తలపోయుచున్న ది వలన తరలు
నపుడు వ్ర యస్వీ
క, తనవళము గానిమెయితోం జనుచున్నామిోంద నునిచె సివశంబు నెద౯

_స్తనకంపకృత్య లకు కింవునిడుద క్రొ ప్వెండియూక పుల చేతబ లె౯. 86
విదూః._ ఆత్మ గతము వతణములో ఈయనగారు ఆభూర్ల

ప తాన్ని వేర్కొంటాడో అని నాగుండె కటతట కొట్టుకొంటూ వున్నదే,

రాజు.ఇవుడు దేనితో నాదృష్టిని లాలింకును ! స్మరించి: ఆ!
కీయ ఆభూర్డపత్త త్రమును తేవోయి.

ది తీయా౦క ము, లర్‌

విదా. విషాదము నటించి. అయో అగపడ చే! ఓయి, ఆ
భూర్జపత్రము దివర్థము కనక ఉర్వశితో కూడా నేపోయింది,

రాజు --మూడఢుండుు అన్ని టను ప్రమాదియే, వెనకవోయి
వెదకు,

విదూ.... "లేచి" ప్రదుగో ఇక్కడ ఉంటుంది ఇక్కడ ఉంటుంది
"అని వెదకుట నభినయించును,
(ఆంకట సపరివార దేవి కాళి రాజు త్రీ వ్ర వేశించుశు.]

డేవి. ఒనే నిపుణి కా, నీవు చెప్పితివే! “మాణవకయ్యతోో గూడ

ఆరవు త్రుడు ఈతీ"” యింట వ వెశిస్తుంక గా చూ _స్టీ నని ఆమాట
నిజమేనా ?

నిపు,--నే నెప్పుడయికా లేనిదానిని భట్టినికి విన్నవించి ఉంటినా?

'డేవి,..-అటయింతే తీగలచాటుశ ఉండి విండాముకొనీ, ఇతని

నమ్మక వు సంభాషణలని; నీవు చెప్పినగుట్టు సక్య మవ్చునో కాదో అని

నివు --భట్లిని ఆజ్ఞావించినట్లు,
డు లై ౧
డేని “పరి క్రమించి" ఒనే నిపుణి కా ఇదేమిళే పాత పేలికలాగ

దట్రీఇపుగాలికి ఇకే కొట్టుకొని వస్తూవ్రంది ?

నిప్పు, 'విభావించి] భట్టిని దొర్లడంలో పాడకట్టుతూవున్న
అత రాలతోటిది భూర్ణపత్రము సుమా యిది. ఆవా! . భట్టినియందె
మొనశే తగుల్కొ_న్నది (కై కొని] ఏమి? చదువుదునా ?
డేవి _నీలోనీవు చదువుకో, నిరుద్ధము కా చేని నాకు వినిపించు,
నివు. అల్లే చేసీ భట్టిని ఆగుక్రే అని తోస్తున్నది. భర్తను
గార్చి ఉరి అల్లన కవనబంధంగా క నపడుతూవున్న ది, మాణవకయా $
మాం రాల మన చేతులో పడ్డది.
జేవి,.-అటయిలే చానియ శ్థాన్ని తెలుసుకొంటాను,
"రాజు మున్ను చదివినదానిని నిపుణిక చదువును.

26 ఆం ధ్ర వి శృమోర్వ్షశీయ నాటకము

దేవి.ఇక్యడ ఇదే చేకానుకగా అచ్చర కాముకుని డర్శిస్తాను.
"అని పరిజనసమేతము”గా తీవయింటి కరుగును,
విదూ.---శుయి వయస్వ్యా, వమిటి ఇది? ప, మదవనము చేంగటి
ఆటకొండ పర్యం'తాన కనబడుతున్నది ?
రాజు. లేచి" భగవానుండా, వసంత వీయుండా దథటీణ
మూరుతుండా,

వ్‌
ల

ఉ, తావికీనై వారింపుము ల తాసుముధూలళి వసంతసంభృతం,
వీవగ నాకుం నారి వా: మేళ్వరిపంవుస్వహ_స్త మంటుచే!
ఈవహి యావినోదముల నే మదనా ర్హుని ప్రాణ ముండు నం
చీవ యెటుంగు దంజన హీనత మేల్చ్పడి స్రాణిప్రాణనూ, త్రి
నిపు --భట్టిలి దీన్నే వెతుకుతున్నారు.
విదా, ఓయి, మాసిపొతూవున్న చేసకాల కాంతితోడి నెనులి
ఫురిచేశ మనము మోసపోతిమి,
శాజు,---ఎల్లవిధములను చెడితిసి,
' చేని, "సమోావించి" ఆర్యసు త్రుడా, ఆకులసడకుు, ఇదుగో ఆ
భూరప త్రము, :
రాజు 'సంభ్రమముత్‌" అహోదేవి! స్యాగతీము దేవికి,
విదా, 'అవవారించి] ఇపుడు దురాగ తము అయినది,
రాజు.-వయస్యుండా, బ్రపుడు వందు ఐకు న్‌మి పృతీనేయవల
యును ?
నిడూ.నొంగసొత్తుశో దొరకిన దొంగకు ప్రతినచనం
ఉంటుందా 1.
రాజు,టాచేవీ, నేను దినిని వెదకుచుండ లేదు వెజొకదానిని
చొదకుట యంది,

ది తీయాంకము. q7
దేవి .__తనసాభాగ స్టోమును వ వచ్భావించడం తగినచే,

విదా, కమా ఈయనకు మై తోోవకాంతి చేయగలభోజనం
త్వర గా నీద్ధం తం

కరా శ్రాహణుడు శి *థనముగా వయస్యుని ఆశా
నీస్తున్నా డు, .

విదూ,___ఇవూ, చూకు బుట్‌, పిశాచం కూడా భోజనంచేత
అశ్షనీల్లుతుంది,
రాజు, మూరు డా, నన్ను బెట్టు అవ రాధినిగాతెలువుచుకా సు

దేని, వీయం డవ రాధను లేదు, నేనే ఇందులో అవళాదను;
ఏలన, చేను ర్రతిహౌాలకర్ళున నై నె నీమెనమట చట
నుండి వెళాన నోవము నటించి తరలును.
రాజో =
తే వ నగుదుంగాక : యవశ"ధినే తుమింపు,
ముడుగు సంరంభగతిని రంభో వకాండ,
సెవన్టజన మిట్లు కోపంబు చెంది యుండ
దాసునికి నెట్లు నిరవరాధత ఘటించు, 85
[ఆని పాదములం ద్రెళ్లును.
డేవి. 'ఆత్మగతము: మెత్తకునసు దానిని వేను ఈ బతిమా

లడం చేత ఉబ్బకుందును గాక, కాని, నిర్ధా కీణక్థిము వహించుకంటుకు
{or పళ్చొాత్తాపానికి వెటుస్తాను,

"రాజును విడిచి వరి వారముతో నిష్క_ )మించును,
pause ఇది అనుపవన్నము గాదు. చూదు?

లర్ర జ అ నిక్రమోర్యశియ నాటకము

కే, ఊనరసము వ్రీయోక్తు కలు నూ చైనం
చి, యునియనునయంబు వ్రీయుల శిపుడు
చట నేర దెదను దద్నిదులకుం గృ త్రి
మంపుకెటుపువన్నె శెంవువోలె. 89
విదూ,నీ కిప్పు డిడి అనుకూలమే, కళ్లు కలగినవాడు ఎదట
దీపళిఖను టర్వ లేడు గదా.
రాజు,--అట్లు గాదు, నామనసు ఉర్వశిని తగులుకొన్నను, నాకు
దేవియందు ఆ మెప్పటిబవాంమూ వానమే కాని నాప్రణిపాతమును అతి క్ర
మించినది గావున నేరు చేవివిమయమున ధ్రైర్బ మవలంబిం చెదను,

విదూ,.__శీధెర్యముమాట ఆటుండన్సీ ఆకలిగొన్న వ్రాహణుని
ప్రాణనులను కాపాడ డానికి నీవు యత్నించు; స్నానభోజనాలు కొనీయ
డానికి ఇది పసమయంగదా,

రాజు, "మిాందికి మాచి వగలు సగము కడచినది,

తే, ఉలికి వేడికి నెమలి గూర్చుండు సరగ
వీ దొలంకుతరుమూలాలవాలమందు,
కొండ గోంగున ముకుళంపుంగొనను బెజచి
లోన నిందిందిరన్లు తా లీన మగును;

లే, క్రాంగినజలంబు విడం దన్ని కన్నె లేడి
గట్టునను న చేరె;

శేభిగృహమునం బంజరకీక మదిగొ
వినుము క్లాంతమై సారెకు వేడు జలము. 40

"అందలు నిష్క )మింతురు,
ద్వితీయాంకము ముగిసీనది.

మిశ్ర విష్క ౦భఛక ము, 99

(ఆంకట ఇరువురు భరతశిమ్యలు ప్ర వేశింతురు.]

ప్రథముడు. చెలి కాడా వై అర ద్ర మందిర
ఇృవాసంరతణనై. నిలిపిరి. కావున నడిగానను. గురువ్రు గారి పృయోగ

మును చేవసభ మెచ్చుకొన్న దా?

డిషితియుండు.... గాలవా, మెచ్చుకొన్నదో కేదో చెప్పేను.
కుట, సరస్వతి రచించిన లక్షీ పాయ ంవరం అనే ఆ కావ్య బంధంలో. ఆమా
రసొంతేరాలలో సభ కన యమైపోయిండి కాని,
పథ __వమో త తవ్వ సంభవించినదని చెప్పనున్న వు,
ద్వితీ... అవ్ఫనుు అందులో ఉర్వశి వాక్కులోపార వాటుక లిగింది.
సృథ.ఎట్లు |

వా సరా ఉన్న ఉగ్వశిని వారుణి వేషంలో ఉన్న
మేనక అడిగింది: సఖ _ల్రైలోక్యమవోపురుషులు సశేళవులు లోక
పాలురు వీరే వచ్చిడన్నారు; ఇందులో ఎవరిషమోొద ase తగులు
కొంటున్న దో చెప్పు” అని, న

కు సథ. తే రాత తరత z p » as ॥ న .
సతీ. —_అంతేట ఆమెనోటిను; & 9 “a త్తమ వివాద? . అనీపై
రానలశిఉండ గా, Sr J త్రో వ్దాక్కు న వ చ్చినది. " యు

తో

| ea శాన్‌ న్‌. లో
స వ్రథ అక, దియములు కానూ దాన్రినిక అనుసరిం చునవి. ఆ |

దుక ఆమేనిరాంద గు కోవగంప లేదట క. Sr
ద్వితీ. ఆమెని ఒజ్జ న పించినారు, ల మహేంద్రుడు ఆమెని
కనిక రించినాడు,

పథ ఎట్లు 1

మిశ్ర విష్క ౦భఛక ము, 99

(ఆంకట ఇరువురు భరతశిమ్యలు ప్ర వేశింతురు.]

ప్రథముడు. చెలి కాడా వై అర ద్ర మందిర
ఇృవాసంరతణనై. నిలిపిరి. కావున నడిగానను. గురువ్రు గారి పృయోగ

మును చేవసభ మెచ్చుకొన్న దా?

డిషితియుండు.... గాలవా, మెచ్చుకొన్నదో కేదో చెప్పేను.
కుట, సరస్వతి రచించిన లక్షీ పాయ ంవరం అనే ఆ కావ్య బంధంలో. ఆమా
రసొంతేరాలలో సభ కన యమైపోయిండి కాని,
పథ __వమో త తవ్వ సంభవించినదని చెప్పనున్న వు,
ద్వితీ... అవ్ఫనుు అందులో ఉర్వశి వాక్కులోపార వాటుక లిగింది.
సృథ.ఎట్లు |

వా సరా ఉన్న ఉగ్వశిని వారుణి వేషంలో ఉన్న
మేనక అడిగింది: సఖ _ల్రైలోక్యమవోపురుషులు సశేళవులు లోక
పాలురు వీరే వచ్చిడన్నారు; ఇందులో ఎవరిషమోొద ase తగులు
కొంటున్న దో చెప్పు” అని, న

కు సథ. తే రాత తరత z p » as ॥ న .
సతీ. —_అంతేట ఆమెనోటిను; & 9 “a త్తమ వివాద? . అనీపై
రానలశిఉండ గా, Sr J త్రో వ్దాక్కు న వ చ్చినది. " యు

తో

| ea శాన్‌ న్‌. లో
స వ్రథ అక, దియములు కానూ దాన్రినిక అనుసరిం చునవి. ఆ |

దుక ఆమేనిరాంద గు కోవగంప లేదట క. Sr
ద్వితీ. ఆమెని ఒజ్జ న పించినారు, ల మహేంద్రుడు ఆమెని
కనిక రించినాడు,

పథ ఎట్లు 1

త్మ తీంయాంకము,

అభయము ప్రాస్తణలనాయి

(అంతట కంచుకి వ్ర, వేళించును.]

కంచుకి _

4 వేకువప్రాయమం దనుభవింపుదు * రెల్లకుటుంబు లర్లముల్‌,
తోకములం దనంతరము దోచి భరంబు భజితు రూ అటక,

మూా కయినకొ శరిరమును 'మాల్పుచు నిచ్చలు చార్లకంబునకా :
ట్రైకొను నేవ యంచు జెజ! వైదలులం దధికార మక్కటా! 41

పరి క్కమించి: నియనుసుగాలు కాళి రాజపు త్రి తి నన్ను ఆదేశించి
నది వీమనగా “నేను వ్రతను ఇిజ వేర్చుకొనుదాన నై అలుక ఉజ్లగించి
నీపుణి కము ఖ ముగా కరా పూర్వము వేడియున్నా ను. దానినే
నీవు నామాటవలన విన్నవింపుము.” అని. నేనును ఇప్పుడు సంథ్యాజాప్య
మును ముగించుకొన్న నమువో రాజును చూచెనను. పరి క్రమించి, చమూాచ్చి-
రాజభవనమందు దివసావసానవృత్తాంతము రమణీయముగదా. ఎట్లన,
నిచట,
ను. నిలుచక౯ా దుల్చినయట్లు మన్కిగడ ౬౯ ని ద్రాలసంబుల్‌ శిఖుల్‌,
వలభుల్‌ భాసీలు జాలధూవనులచే బారానతాఢ్య క్రియ ౯,
బలిపుప్పాంచిశ మైనఠావులను బ్రజ్యాలంబు*౯్‌ సాంధ్యమం
. గళదిపంబులం పంక రాచరణని క్ట కల్‌ వృద్ధ లంతేఃవ్రురికా, 42
సేపథ్యమువై పుచూచి' అహో మవో రాజు ఇళ్లు వచ్చుచున్నాడు.

తే. చుట్టు రాయ గరదివ్వోలం బట్టై నూ
మాదిగ ఫుటాండ్రు గొలిచి రా, నొవ్వు నితండ్కు.

త్రి ఆంధ, - విక,మోర్వశీయ నాటకము
తక

ఫొండనోంగలు తటములనిండం బూన,
జట్టువలుపోమిం జరియించుశై ల మనం, 48

ఈయనను దృష్టివథములో నిలిచి ఎదురునూచెదను,

[అంతట యథానిర్డి పుడు రాజు (చ చెళించును, విదూపషకుండునుల
రాజు, = ఆత్మగతము,
తే, పనులలో? బొచ్చి యుత్క_ంఠ వెనుక కుంచి
పవలు గడపితి నంతగా బాధవడక,
అకలితవినోదమై దిగ యామ మగుచు
నొంచురాతిరి నెట్లు వేగిం చువాండ, 44

కంచు! సమీపించి. జయము జయము చేవరకు చేవేర విన్న
వించుచున్న ది. మణ్‌వార్మ్య్యము మింద చంద్రుడు ఎ.తయు నునోవా
రముగా నగపడును, అచట సన్ని ధియొసంగు దే కరతోలనాడ రోహిణీ
సంయోగము దాంక ఎనురు చూచుచుండ గోరుచున్నాను” అని,

రాజు. _౪ర్యుండా, లాతవ్యు డా, చేవితో 'నీయిచ్చ అని వన్న
వింప్రము,

'రాజు....వయన్యా, 'చేవెయారంభ మిది, ఏమి పారమార్థిక
ముగా వ్రతము నిమిత్తమే ఆగునా!

| విదూ ఓయి నాకు తొ స్తుంది. దేవిగారు పశ్చాతాపం పొంది

నై నీప్రణిపాతపు ఉల్లంఘనాన్నీ దృతమిషచేత్ర తుడిచి వెయ్య డాని!

రాజు... ఉపవన్నమునే నిశ్చ చెప్పితివి, అక్ష గదా.

ర్‌, వ్రణతి౯ లంఘీ౨చి తొ "లిక
వెనుకం దాపంబు నొంది వినిగూఢనుగా

తృతీయా౦కము తికి

ననునయము లొసలగి స్ప్మీయునికీ
మననస్వినులు నూన్ప్చికొండ్రు మదిలోనిత్రవ౯ా. షీర్‌
కనుక మణివార్మ ర్థిముమోాందికే మార్లము చూపుము,
విదా ఇటు ఇటు గంగాతరంగాలలాగు శోభిస్తూవున్న
సృటిక నుణి మెట్లమిాదుగా వదోపావసరరమణీ యాన్ని మణివష్ష్యాన్ని
ఎక్కవయాద్ది.
రాజా. నీవ్ర ముందుగా ఎక్కు.
"అండటు మె బ్లక్కు_ట నభినయింతురు,
విదూ,-[చమాచి ఓయి చంద్రోదయం కానున్న ది.కనుకచే చీకటి
వదలుతున్న తూర్చుదిక్కు. మొగము వెలుతురుచేత సాం పెక్కు తూవుంది.
రాజూ,---నీవు సరిగానే చెక్పితివి,
ఆ. ఉదయ కేటినుబుంగున నున్నయిందుని కాంతి
తమము నచటినుండి దవ్వు తటుమ,
గుంతలములు దీర్చుళొన్న తీరున నాదు
కనుల నింద దిజ్ఞుఖంబు తనువు, శీర
విదూ.---హీహీ ! ఓహో |! ద్విజాతులజే డితడు కలకండ మోడ
కపునిరిగ ల వాడు ఉదయించినాడు,
రాజో == 'న్మీతముళ్‌ | ఉదరపరాయణునికి ఎల్హయెడలను తిండి
మీదనే లోకము, “చేతులు మోడ్చి ప్రణమిల్లి భగవంతుడా,
యామినీరమకకాొ 1
తే, సాధువుల క్రియశై. నీవు సవిళం జొత్తు,
సుధ యొకంగి తనియింతువు సురల బితల,
“రేలు వర్వెడుతమము వారింతువయ్య,
గరిశచూడాహి తాత్మ, మొక్కెదను నిన్ను* _-. శ?
అని లేచును.
"

84 ఆంధ్ర, = విక కృమోర్యథీయ నాటకము

విదూ. ఆాజశ్రాహాణుని నినోటితో పలుకుచున్న నీపీఆానువాుని చేత
అభ్యనుజ్ఞాతుడ వై నివు ఆసనవరి గృ హం చెయ్యి, seen సుఖాసీనుడ
నాతాను !
రాజు అల్లే విదూవకునిమాట నంగికరించి కూర్చుండి పరి
జనముం గాంచి. పట్టపగలుగా వెన్నెల గాయుచుండంగా దివ్విటి లేల ?
'చెలువలారా, మరు వి శృమింవుండు,
పరిజనము.---వీలినవారియాజ్ఞ , అని నిమ్మ)మింతురు,
రాజు. _చంద్రునిం గాంచి" వయసుర్ణి డా, ఇంక నొక ముహు
_ర్హమునకు దేవి వచ్చును, కనుక వ కోంతమున నాయవస్థను వచిం చెదను,
విదా. ఎందుకూ? అగవడుతూనేన్చన్నది అది. అయినాగాని
అటువంటి యనురాగం చూడగా ఆసముడి చేత అత్తను నిలువుకోవడం
శకర మే,
రాజు,..-అశ్లు ఇడి, కాని నానునస్సులోని యభితాపము కడి
దిగా నున్నది.
ఆ, విషమళిలలచాలు 'చేగంబునుడిపిన
యేటిజాలు వోలె నింతితోడి
పొందు విఘ్ననిహతిం బొందినకతమున
శతగుణత్వ మొందు సాష్టంతేశ యుండు, 48

విదా. అంగములు క్రుస్సీపోవుచున్నను అధికంగా నో భిస్తు
న్నావు. అందువల్ల నీకుప్రి ఫి యాసమాగమము చెంతనే ఉన్నదనీ న.

రాజు నిమి 3 త్రమును సూచించి. నయస్య్యా,

క, గురునో కాతురు నన్ను
నెరళోర్కులు గొల్బునుడుల నీ వెటులొ యటుల్‌
“కర మాళ్యానీంచు బలే!

స్ఫురణములకా దతీణంబు భుజ మిది మిత్రా. 4

తృతీయా౦క ను లెస్‌

నిదూ,-..బావ్మాణునివచనం తవ్పటు గదా.
“రాజు సప్ర తా్చాళముగా నుండును.

[ఆంతట ఆకాశయానము న అభిసాకికావేవ ఊర్వళియు,
చిత ఈలేఖయు వ (ద్ర, వేళింతురు, గ

6” సలం. తన్ను తాను చూచుకొని సఖ చిత త్ర లేఖా, అల్వా

భరణభూషితము నల్లని వీణాముతోడి యాీయభిసారి కవే ము నీకు
అందగిస్తూ య. చద్దా?

చిత్ర ---వర్లించడానికి నాకు వాగ్విభవము లేదు, ఇట్లు తలుస్తు
న్నాను, చేను ఫురూరవుణ్ణి అవ్రుదుకు గాక్క అని,

ఉర్వశి సఖ ముదనుని ఆన నీక్కు నన్ను శీఘ్రంగా ఆసొబగుని
యింటికి పొనిపా మని.

చిత్ర ఇదుగో, మలిచినశె లాసశిఖరంలాగ ఒప్పుతున్న ప్రీ వయ
మిత్రుని భవనాన్ని దణిసీతివి,

ఉర్నశి. ఆము తే, ప్కభావంచే 5 తెలుసుకో వే ఆయన నావృాద
యచోరుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో వ్‌మి చేస్తుక్నా డో,

చిత్ర "ఎ ఛార్టనించి, అత్త గతము కానీ, ఈమెను కొంచెము
ఆడిస్తాను, వు కాశను" సఖి, ఈయున మనోరథప్రా వ్ల మయిన ప్రియా
సమాగమసుఫాన్ని ఆనభ న?" ఉవభోగత్నోమమైన వ దేశంలో
ఉన్నాడు. .. [(ఉర్వశి విషాదము 'నటించును,

చిత్ర---టఓసీనోలా, ప్రి యాసమాగమానికి చేజేదింత యేమున్నది?
ఉర్వశి,.....ఊజుడిలి, అదతే.ణము శాయెద సం దేహపడినదీ,
చిత్ర, === చూచి వీడుగో మణిహర్మష్టిముమోద వయస్య్థమ్మాా త్ర
ne - - | ఆతి (లీ
సవోయుడు రాజర్టి, రా మణీ అకనినీ సవిరాపింతాము,
(ఇరువురు దిగుడదురు,

రర ఆంధ, - విక్రమోర్వశీయ నాటకము

రాజు. వయస్య్ముడా, రాత్రితోంయాడ _ మడనబోధ స.
చున్న ది,
ఉర్భశి, = అర్థము బు మయులువడని య;ీవచనంచేత స్షూగుండె తల్ల
డిల్లుచున్న ది, అగవడకుండియే విందాముగాక మన సంశయము తీరిం
దాక్కా నీరినమకపు నుడువ్రలు,
చిత్త నీ కిబ్చయయయినట్లు.
మాన. అమృతము లీనుతున్న యీచంద్ర, పాదాలని
చేగించు,
రాజు __వయస్యుండా, ఈవాస్రధి, యిట్టి సాధనములకు కుదురు
నడి గాదు దూడు:_ా
చ, సుముళయనంబు నూతనము, సోమునినిండుమరీచివిండు, బే
హమున నలందుచందనము, నచ్చపుము త్తెపుంబే, ర్లి నన్ని యుకొ
శీమములు గావు నామననీజాతరుజక్‌ గుదియింస; శక్త యా
యదురియునుకా== |
ఉద్వశి...-మటల్‌ యన ఎవ తె?
| రెజోూ
వివిక్తమున వ్య్యాహియనమూణము తత్క_శాభియు౯, ర్‌0)

ఉర్వశి,...హృదయవనూ, నన్ను వదలీ ఇతనిం గూడినందుకు ఫల
మును నీవు ఇప్పుడు అనుభ వించితివి,

విదా, అన్రును, 'నేనున్ను మిష్ట మయిన లేడిమూంసం తివ
దొరకనప్పుడు దానిని వేడుతూ శీర్తిస్తూ ఊజుడిల్లుతాను,
రాజు.ాశ్తది నీకు ఘటించును,
విదా._నీకున్ను ఆది త్వరలోనే ఘటించును,
రాజుఎసటుండ్కా ఇట్లు తలంచెననుం

తృతీయా౦క ము, ల?
చిత్ర.-_పనీ ! అసంతుష్టు కాలా, విను,
విద్య, ఎటు ?
cern
రాజో |

క్ర

ఆయింతి తేరికుదుపున

లె 'చయేయాయంస మొ త్రై నాత్త్మాంసమం చే,

నాయంగ మీది యొకండె ౩ నా

కాయమున గృతార్థమౌా, మిగత భర మిలకు౯. dl

చిత్ర .---ఇప్పుడు తామనింవ నేల ?

ఉరగశి._ తటాలున దజీస్‌. సఖ, నేను దరిసీ ఎదుర నిలిచినా

మహో రాజు ఉదానీనుడుగా నున్నా డే?
చిత్ర 'స్మీతముతో: మరీ వేగిరము చేత తీరస్క_రిణిని తొల

గింప వై తివి,
“నేపథ్యమున-
భట్టిని ఇటు, ఇటు.

"అందటు చెవి యొగ్దుదుకు, ఉర్వశి సఖతోంగాడ విషాదము చెందును.”
విదూ,---ఓహో! నచ్చినది దేవి!కనక వాచంయముడనుగా వుండు.
రాజు నీవును గుట్టు దాచి యుండుము
ఉర్వశి _సఖ్కి ఇపు మి చేశాము ?
చిత్ర .-దిగులు పడవద్దు, మనము కతత రాజర్షి

పట్టపు దేవి ఉపవాస వృతకృళ గౌ కనబడుతున్నది. కనక ఈమె యిక్కడ

ఇాలానేప్టు ఉండదు,

[అంకట శొపహారికవా_స్తపరిజన చేని ప్ర, వేళించును.]
దేవి. పరి క్షమించియు చూచియు] ఒన్తే నిఫుణ్‌ కా వీడుగో

ఛగచానుడు చంద్రుడు, రోహిణింగూడి అధికంగా క్‌ సున్నాడా.

ప్‌ ఆంధ్ర, : విక్ర మోర్వశీయ నాటకము

వేటి ముట్‌ దేవితో గూడికే భర్త విశేషరమణీయుడుగా డా?
సరి క్రమించున,
విదా. చూచి, ఓీయి నాకు స్వ స్థివాచనం ఇస్తుందో, కాక,
నీకు వతమిషచేత రోషును మాని పృణశిపాతలంఘశా న్ని తుడిచి వేసుకో
గోరి యున్న దో వేటుగన్సు గాని ఇవుడు నాకండ్లకు శుభదర్శనగా
ఉన్నది దేని.
రాజు, 'స్మీతముతో- ఉభయమును ఘుటిల్లునా, అయినను నీవ్ర
పిమ్మట చెప్పితివే ఆది నన్ను గుజించినదిగా తోచుచున్నది. ఏలన ఈ
మహనీయు రాలు
ఉ. థఛాతదుకూలయుగ్య మును దాలిచి నుంగళ మాత్ర భూషయె,
వూతము చై న లేగణిక మోసులం జూర్ల కణాళిం జెర్వియుక౯
చేతములోనిగర్వ మపచిత్యప దేశముస౯ ద్య్యజించియు౯
గాతర నేత్ర, నాపయిని గన్న ప్రసాదముం చెల్చు 'సేననే ర్‌ి
డేవి __'తతీసీ జయను జయము ఆరర్థిపుత్రునికి,
_విధూ,--దేవిగారికి స్వ స్త్‌.
శోజు = దేవికి స్వాగతము, |
"ఆమెను చేతంబట్టి కరూర్పుండం బెట్టును,
ఉ' (3 సఖ, ఈమె దేవీశబ్దముచేత ఉవచార వెంందుట యు
కృమే. లేజులో శచికి ఏమాత్రము తక్కువపడదు,
చిత్ర, —_ఏళి, అసూయావిముఖం గా పల్కతివి
డేవి, _౪రర్థివుత్రుని పురస్కరించుకొని నే నో కానొక నోము
నోచకలకి ఉన్నది. అందుకై మువానా_ర్హమునేపవు ఆకను సహింవవ లెను,
రాజుకి ట్లనవలదు. ఇది ఆక యెట్లు! అను గృవాము గదా,
విదూ స్య స్పివాచవను. కలద్రైన యిటువంటి నిర్భంధము తేర
చుగా కలుగునుగాక,

తృతియా౦క ము. 39

రాజు దేవి జీన నెడి యీనోము తే నేమి?
"దేవి నివ్రుణికం గాంచును
నిస, దేవరా, దీనివేరు ప్రీయాను ప్రసాదనము.
రాజు, దేనిని చాచి ఆట్టే.
లే. గాత్రమును బిసమృదువు నకారణముగ
నీ వ్రతము చేత గలార్టాణ్‌ యేల జడ?
చాంచు నెవండంజలీని నీ పృసాదమునకు
ననునయింతువె యాదాసజనుని నీవ్ర ! ్‌కి

ఉర్వశి _ఈమెయందు ఇతనికి ఒవుమానము మిక్కుటంగా
నున్నది,

చిత్త —ఓనీబేల్యా చే ప్రైముడి ఒరులపా అయినపుడు నాగరకులు
అధికంగా "దాక ణ్యము చూపుతారు.

హం నూ సస్మితము గా. వటి యీనోము నోచడంవల్ల ఈ ప్కఖొ
వను; వమన, ఆక్యవుత్రుడు ఈపాటియేని పల్క_రించినాడే,

విదూ.._ఊరకోఐయ్యా! మందిమాటను నిరాకరించగనాడదు

జః —విల్లలార్యా వూజూద ద్ర వ్యాణ వనీ తెండి, వుణివార ర్శరమం
దున్న చంద్ర, పొదనులను వూ జినాను,

పరి. _ఇదునో, గంధము వువ్చులు లోనైన యుపహారము. .

భా es గంధపుప్పాదులతో చంద్ర పాదములను
అర్చించి" ఒనే, ఈయ వార మోద కాలని నూణవకయ్యకు ; సమిర్పించండి.

పరి. — దేవియాజ్ఞ మాణవకయ్యా, బ్రదుగో ఇది నీకు,
నిదూ,._ మోద కాలపళ్లికముం గాకొని అమ్మా, 'నీకు స్వస్తి.
నీయువవాసము బవుఫలము అగుగాక,

దేవి....-ఆరస్టపుత్రు డా, ఇటు.
రాజు ...-ఇదె ఉన్నాను,

40 ఆంధ - విక్ర క్రృమోర్వశీయ నాటకము

డేవి ___నాట్యముచే రాజును వూజించి, చమోాడ్చుతో మొ)
కి ఇదుగో నేను ఈదచేవతాదంపతులను రోహీిణీవారిళాంకులను సాత్నీ
కరించి ఆగ్వపుత్రుని అనుప్రసన్నుని చేస్తున్నాను, ఇది “మొదలుకొని వ
చెలువను ఆక్యఫుత్రుడు వేకునో, ఎవతె ఆర్యపుత్రుని సమాగ మానికి
ఉవ్విళ్లూరుతుందో, ఆచలువతో చేను వే వ్రేమబంధముతో వర్తింప
వలయు నని,

ఉర్వశి_అహో! ఈమూటకు అభిప్రాయ మేమో ఎటుగకున్నా ను,
నాకు మజి వృదయము విశ్వాసము చెత విశదమైవది.

చిత్ర ._సఖమువానుభావురాలు పతి వృ త నీకు అనుజ్ఞ యిచ్చింది,
ఇళ ని నిర్విఘ్నంగా నీకు వ్రీయసమాగ మిం కరుగుతుంది.

Dele 0 చెయి తెగిన చెంబడి వాడు చేవ తవ్నించు
కొనిపోగా “ఇందువల్ల నాకు ధర్మం కలుగుతుంది అని చెపాడు. పృకౌ
శము అమ్మా, వమి నీకు అట్టి మ్రీయుడా ఈదొొడ్డ వాడు ? (

డేవి _మూగ్గా, నేను నాసుఖమును మానుకొని ఆర్యపుత్రుని
సుఖతశరికుని చేయడానికి కతత! అందువల్ల తెలుసుకో వ్రీయు
డో కాడో అని,

రాబో,
క, ఈగల నొండొక తెకుం ్రైకోంగల వీదాసు నీవు కొమ్ము; యమైన
నేం గా నట్టిండ నెట్టినిం గాం గొంటివొ నను న కాండ కాతరమతి వై,
'దేవి,..-అవుదువో కావో, ఉచద్దేశించినవ, కారము వ్రియాను
వప్రసాదవ్ర, తము నెజువేజీనది. పిల్లలారా ర్‌ండి వెం, "దేవి తరలినది,
| రాజు-వ్రేయనీ, బపు నన్ను వదలిపోయె దేని నేను వ్ర సా

దితుండను స."
దేవి. —౪కర్యవుత్రుడా, నే నెప్పుడు నియమమును ఉల్లంఘించిన
దాన్ని కాను; (దేవి సపరివార నిహ్మ_“మించును,

ఉర్నశి, సఖీ రాజర్షి ప్రియకళత్రుడు మణీ చేను హృద
యాన్ని ఆఫ్రకో లేక ఉన్నాను,
చిత్ర, అయితే నీను నిరాళవై నివ ర్తిస్తావా!
న క “ఆసనముం బొంది] వయస్య్యా, దేవ దూరముపోయి
యుండదు,
విదా, చెప్పదలచుకొన్న మాటను జంకు లేకుండా చెవ్వు.
రోగము అసాధ్యమని వైద్యుడు రోగిని విడిచి వేశినట్లు నిన్ను ఆ
యిల్లాలు స్వచ్చందవ_ర్షినిగా వదలి వెశింధి,
రాజు ,---వమటజీ ఉర్వశి యే మయినా =
ఉర్వశి కృ తార్జు రాలు అశసనా |!
రాజు, కుళకము"
తే, లీనమై యండెరవళిమా త్రాన నాదు
వీనుదోయికి విందుగావించునొక్కా ?
వెనుక కల్లన వచ్చి నావీకుణనములం
| ముస్ధకరపంకజములత్‌ ' మూయు నొక్కొ. ?
తే వార్శష్ధితలమున నిచటం దా నవతరిల్లి
చులని మందాతముందాయవనూన యగుచు
నడు గడుగు గాంగ బెట్టించి గడుసుంజెలీయ
బలిమిం చేర నాకడకుం దా వచ్చునొక్కొ ? ర్‌ర్‌
ఉర్వళశి?...-సఖి, ముందుగా, ఇతని యిీకోరికను తీరుస్తాను.
"వెళుకకుం బోయి ేనికన్నులను మూయును,
చిత్ర లేఖ విచూపకునికి సన్న చేయును

రాజు,-- స్పర్శ రూపించి as ఈవరారోహూ నారాయ
ణునితొడనుండి జనించినట్టిది.
విదూఃలానీవు ఎట్టు తెలిసికొంటివి 1
జ్‌

492 ఆంధ్ర, - విక్ర మోర్వశీయ నాటకను

రాజుఎశ్తందు తెలియని చే మున్నది ?
క, స్మరశరజర్థరితం వీ
శరీర మింక నవ తెచేతిస్పర్శకం దనియు౯!
హరిణాం కాంశువులకుబ లె
దరణికిరణములకు. గలువ దాల్పదు తనువ్రకా. లగి
ఉర్వశి చేతుల నెడలించి లేచి కొంచెము అవలికి జరిగి)
జయను జయను మవోరాజా గారికి,
రొజు, ==సుందరీ, స్వాగతీము. '
[తనతో ఏ కాసనముం చే కూర్చుండ. చెట్టును,
చిత్ర,...--వయస్యునికి సుఖమా ?
ఉర్వళి,..-సఖి, మువో రాజును చేవి యిచ్చీనదిి అందువల్ల ప్రణ
యినివలె ఈయనతో ' శరీరసంపర్క_ం పొందితిని అంతేగాని నాయందు
సాభాగ్యగ ర్య్వాన్ని సమర్థించకు,
విదూ,---ఏమి! ఇక్కడ నే మోకు పొద్దు రుంకినదాొ?
ఈాజు, ఉరంశిని చూచి
క, దేని యొసంగిన దనియే
యోావషపువ్రున వ్యాప తిక వహిం చెడ వెని౯,
ఏ వారియనునుతంబున
నీవు తొలుత మ్రుచ్చిలించి తీహృదయంబు౯ శ ల్‌?
చిత్ర.--వయస్వ్యాా ఈమె చెప్పగల ఉత్తరము లేదు. ఇ్రపుడు
నావిన్న పము నాలకిం చు,

రగాజో.అనహితుండను.

త్త తీయాంకము. 48

చిత్ర. _వయస్స్యుడా, ఆమనితల్వాత వేసవిలో చేను సూర
భగవంతుని ఉపానీంచవలశిన్రన్న ది, కనక ఈనాప్రి యసఖ సాన్హాన్ని
స్తరించకుండా వుంజేలాగు వయస్యుడు చేయవలెను, స్ట
రాజు,....కల్య్యాణే,
లే, వర్ణ నాతీతసౌఖ్య మై వజులు దివము,
దాని చ టవింప నెన్యాండు దంట యగును ?
ఈరమణి నైన వినుమో పురూరవుండు
దాసు డగు దాననన్యనాథారణుండు, రిం
చిత్ర కనుగృహాశ ,నైతిని. సఖ ఉర్భక్సీ అలందురక నన్ను
వీడొ్కొ-ల్పుము. '
ఉర్యకశి. [చిత్ర లేఖను కౌంగిలించి. సఖ నన్ను మణ వకుమా.
చిత్ర 'న్మికముతో" వయస్యునితోకూడిన నిన్నే నేను అట్లు
వేడుకోవలసినదానను. అని రాజునకు ద్రైణమిల్లి నిమ్మ_)మించును.
విదా, అవా! కోరికతీరడం చేత నీవ్ర వర్థిలుతున్నా వు,
రాజు, ఎంతే నను చున్నా ననగా, మూడు,
శావాకే కాతపవారణం విడ దటుల్‌ నానావనీరాజ చూ
డాకలోజ్ఞ గ్రలరత్న భాసీవదపి ఠా పాధి కాజ్యంబు. దాకా
ఈకం జేతుణపాదవీఠమున నే నేశాంతనేవాకృతి
శ్రీ కం బా త్‌ ము నౌట యెట్లిడునొ వూంర్తిక జెందుధన్యత్వముక్‌,59

_ ఉర్వశి....ఇంతకన్న ప్రి యతరము పల్మ_ డానికి నాకువిభవం లేదు.
రాజు, [ఉ5౧శిని శీలం బట్టి అవోళో! ఈప్పితలాభ చునంగా
విదద్ధములు ఇరుంగుట గదా, .

, ౯ ఆపాదంబులె మైందవంబులు వరఠాన్లోదం బిడు౯ా మేపికిల్కా
ఆపాప్చేవవబాణసంతతు లె వెల్లానంద మొందిం చెడిక,

44 ఆంధ్ర, - నికృమోరగశీయ నాటకము

వీవుం జూవుచు నేది ఊది మును వన్నేంచె౯ సఖీ; యిష్ట చే
ద్రాపయ్యకా నినుం గూడ నా కనునయ ప్రాప్త ప్పంబువోలెల్‌ వెనె౯,
ఉర(శి, =విలంబము చేత తపు అవశాధిని నైతిని,

రాజా, = కెద అట్టు గాదు,

శ్రే ఎట్టకేలకుం గృచ్భా?న నెనసినట్టి సుఖ మె రసవ_త్హరంబయిం శోభణెం
వడకుసోలిన3 టిని నిర్వాణ మొసంస- జె కెట్టునీడ 1 నరునకువి కేన ముగను,

' వియా+ పు దోషరమణీయ మైనచం ద్రషొదాలని నేవించినావ్చ
ఇప్పుడు నీకు పడకటిల్లు చేరడానికి సమయము,

రాజు —ఆ టయిన, నీగఖికీ మార్గము చూపుము.

విదా కోకోవా, బటు వ్రటు "అని పరి క్రృమింతుష
'రాజు,---ఇది ఇప్పుడు నాప్రార్థన.

ఉర్షశి వ మని?

“రోజొ ==

ఆ, శతగుణిశయుం బోలె జరిగ మున్ను త్రియామ
యనువగతమనోరథునకు నాకు,
అశ్లై జరుగునేని యంభోజపశత్రాకి
నీసమాగమమున నేను గృతిని, |

అని అందటు నిష్క_/మింతుగ
తృతీయాంకము సమా_ప్పము,

వ వేశక ము,

క. అనుంగుసఖం కానీ వనటకా
బనవు సఖియు_క్ర వాంసి వ్యాకులమతిర్రై,
అనకరసంస్పర్శకు వి
చ్చిన నెళ్తామరలకొలనినీిమల యందు౯ా, ౧
"అని చిత్ర, లేఖాసహాజన్యల ప్రావేశికి ఆశ్రీ పీన
(ఆంతట విమనస్య_ చిత,లేఖయు సహాజన్యయు వ్ర, వేళింతురు.]
చిత్ర లేఖ ప్ర వేశాంతరమున ద్విపదికతో దిక్కులునూది'
“గేయము.
సఖ కనంబడనియంత,
నరసునం ల ందిలు వంత,
అ శు లు వున గ,
రు మి గ్రా. 9

సవాజన్యు,--సఖి, చిత్ర, శేఖా + వాడిపోతూవున్న నూలు జేకుల
తామర వూనవులాగు ఉన్న నీముఖంయొక్క_ఛామయ నీ వృదయంలోపలి
అస్వస్థతని తెల్పుతున్నది. నిదుఃఖానికి కారణమేమో చెప్పవే నీతో
సమదుఃఖను కాగోరుతున్నాను,

చిత్ర.సఖీ, వాదనా అచ్చరలవంతువరుసను ఇక్కడ య
భగవంతునికి పాదములనేవ నేను చేయనలశివ్రన్నాను అందుచేత ఉం
కోసము అధికంగా ఉత్క_ంఠితు రాలి నై యున్నాను.

సహ.---ఎఅుగుదును మాయనోరున్థ ప్రేమను. తరాత తరా౧త?

చిత్ర,.---అంతట ఈడినములలో దానివృత్తాంత మేమో అని
సంయనుమున చూడగా అత్యాహితము కనబడినది.

శ్ర ఆంధ, - విక మోర్యషికీయ నాటకము
yy:

. సవా.[ఆవేగముతో" వలాగు?

చిత్ర --ఉర్వఃి రాజకి భారమును నుంత్రులవిరాద ఉంచిన రతి
సవాయుణ్ణి ఆ రాజర్షిని తోడుకొని వివా రార్భమై గంధమాదనవనానికి
వెళ్ళినది. " .
సవా. ఐటు వంటిస్థల ములలో కలిగేఏ ఏదో అదేగదా సంభోగ
మనగా తర్వాత తర్వాత?

చిత్ర --అక్కడ మిన్నేటి యిసుకదిన్నెలలో క్రీడిస్తూ వున్న
ఉద నువతి అనే వి దా్టధరశన్యకను ఆ రాజర్షి తేర మూాచికా డని ఉర్వశి
ఆభీగినదె

సహ -=_సరే మిక్కుటమైన ప్రేమకు సవానముండదుగడా.
త ర్వాత తరాషిత !

చిత్ర --అంతట, కాంతుడు ఎంక బతిమాలుకొన్నా మె త్తబడక
ఉపా థ్యాయశావహాతవృదయ యె స్రీలు చొరరానిధై న కుమార
వనం చోొచ్చినది. చొచ్చినవెంటనే కారణాంతరముచేత ఈమెరూపమను
తీగగా మూారిపోయినది.

సహ పిదికి అసాధ్యము లేదు. ఆటువంటి అనురాగానికి ఆక
స్థికంగా ఇటువంటి యీయనర్థపరిణామను! ఇప్పుడు ఆ రాజర్షి యవస్థ
యేని?

చిత్ర ,--౪యన ఆకానలోనే ప్రియతనును వెతుక్కొంటూ
రేయింబగల్లు గడుపుతూ వున్నాడు; వీత రాగులకుకూ-డా ఉత్కంఠను
కలిగించే యీ మేఘోదయం చెత అనర్థముపా లయం పాయ్యుని.

"అనంతరమున జంభలిక-.
"గేయను

నఖ కనంబడ నియంత,
సరసున గ్రందిలు వంత్త

వ్రవేళశక ము. 47

అశ్రులు వెల్లువ గాంగ,

వహాంనీయుగము' మది గ్రాం. 3

సవా. సలి, అటువంటి ఆకృతివి కేషములు చిరకాలము దుఃఖ
భాజవములు కానేరవు, తప్పకుండ ఏదో అను గృ వారూవ మైననిమి
త్తము వారికి సమాగముకారణచువుతుంది. రా మరి, పొడుననున్న
ప్రొద్దు వేబ్చును 'నేవింతొము,
[అనంతరమున ఖండ భార"
"గేయము."
చింతావిదూనమానసమొ
స్నీ గాదర్శనలాలసమొ
విక చపద్దాం చిత నీరమున
వివారించు వహాంనీ కాసారమున,
(అని నిష్క్రమింతురు,

వ వేశకను ముగినీనది,
ww

చతురాంక ము,
(ఫి
అణాఫీకస్ట్రప్రట్టయాలూనా
(గేయము:
క, కరివతి నావ్చె వనీ. ఛి యా
విరహోన్థాదంబువ లనివికృతిం దెలుపుచుకొ
తరువతితకిసలయసు మో
త్కరమండిత మగుచు భూరి కాయ మైొప్పకొ, సో
ఆని పురూరవుని ప్రావేశికి ఆశీ పీక.”
[ఆంతట ఉన ల వేషుండు రాజు (వ, వేశించును.]
రాజు.---ఆ! ఓరిపావిషూ రక్కసుండ్కా నిలునిలు, నావే) మనిం
ని యెట శేగాదవు? ఆ! కొండకొమ్మునుండి మింటి "కెగనీ నామోా(ద
నాళాలు కురివించుచున్నా (డు చెడ్డ చక్‌ ని కొట్టుటకు పరు విడుచు,
౨నంతరము ద్వివదిక చే దిక్కులు సూచి.
| "గేయము"
స్వాంతము సకి వగ యేర్చుక్కా సరసి దాం జట్టువ లార్చు౯
అర్ర ఘారితనయనుం త; వాంసతరుణు (శు దీనం దె, ౬
పరికించి.

మ, ఇది. సన్న ద్ధము నూత్న వారిదము, గాం డింద్రారి గరార్షంధుం డి;
యస్ధిది యీేంద్రాయుధ మానుగాని శ, వ శృవణాం తాకృష్ణ్ట మౌవిల్లు గా,
దిది యాసారము గాని ముల్కి_తేతి గా గ దీయో పామకాషాభ నా
వాదయాధీశ రిధ్హైన యుర్వశియుంగా చే, శంప యా నక్కటా! 6!

అని మార్భిల్లివడి ద్విపదికచే లేచి నిట్టూర్చి

చతుర్ధాంక ము, 49

క. మదిరేత ణను హారీంఇకా మడమున రక్క_్ససండనుచు ? ఛృమంబకితిని నే,
నది సూడ గ గృ మెలుంగుందీ వ దళ త్రళలాడ వ్రద్బు వక్ష ంచెకిణే,

౭
అలోచించి రంభోరువు es
ను కీనుకకా శ్‌ క్షత దిచ్చుమో ముయినదో? కిన న్క_ం౦ జిరం బూనచే;
చనెనో నాకముంగార్చి నాయెడం గడు౯ా స్వాతంబు భావాన్ష వమా;

కొని పో నాయెదురకా దెగింపుదురె రటోవీకు తై న౯ సఖికా
కనుకళ్ట్వెై ప్రియ యతత్తమిళ్లె! నిటులు౯ గారింతువే జ oa 68

అని ద్విపదిక చే. 'దిక్కు.లం గాంచి నిళ్వాసముతో] [ఆప్త
లతో దైవము వివరితమయినవారికి దుఃఖమువెంట దుఃఖము

సంభ విం
చును ఎ 1 ట్లని—
ఆ. వచ్చె నిపుడె నాకు బాణనాయిక్‌ ఈ కోడ
|
నోవఐరానివిరవాతావభ ము,
అభినవాంబుధరము లాతపడికా నడ౭వ
_ హితము లగుదినములు నివె తో "డంగా శ్రే

అనంతరమున చక్చరి]
క, జలద, కినియకు, ముదల; యవిరళ థా రాణ త భాసురదిశాముఖుడా,
ఇ్రలం గందునేని సక్తి నవ్వుల నీ వేమి పజిపీన నవారణ నై తుళక్కా ౮
. విహసించి] వ్యర్థముగా నేను నామనస్సులోని సంతాపవృద్ధిని ఉవేతుంచు
చున్నాను. మునులుకూడ చెప్పుదురు గదా, “రాజు కాలమునకు కార
ణము. అని. కనుక నే నేల మేఘర్తువును మాన్నివేయంనాడదు.

"అనంతరమున చర్చర్వి
“గేయము.

గంధము త్తముధుకరకలగానము, వాదర్థి మానవిక వాద్య థ్వానము
వవనో చ్వేల్లీ తపల్ల వవూరము, ఆడెడి గల్చక నుభినయసారము,౯
7

|
శ

ర్‌0 ఆంధ్ర, - విక్ర మోర్వశీయ నాటకము

"అని నర్తించి వలదు. వార్డి రి కచిహ్నాములచేత నే నాగు రాబో;

వారములు ఇపుడు జరుగుచున్న వి టన

త్తే నిం చుంబొన్ని ంచుమేఘందె మేబుకట్టు,
వీచుం బూ ెమ్షచామరల్‌ వేతసములు,
వందు లగు ఘర మటు నెలుం గొందుశిఖులు,
నెలసరుల గాన్క లిడెడు జేరు లగు గిరులు, 65
శాన్కీ ఇట్లు నాపరిచ్చదమును శ్లాఘీం చుకొన్న నేమి ఫలము? ఈ
యడవిలోనే ఆ ప్రియను వెద కెదను?7౧క.
మరల చర్చరీపొఠాంతమున భిన్న కము]
గేయము]
అబలావిరహితుం డతిదుఃఖకు(డు, చైనము దూరుచు _స్తంభితుండు
భూధరవనమునం బుష్పోజ్జ కలమున, గజరా జేగెడి ముణగమనమున,
"చూచి: అయ్యూ వెదకం దొడంగిన నాకు సందీపనమువళి
అయినది. ఏలన
తే, గర్శజలము లార క్షళలేఖనులు నయిన
వుప్పములచేత నిజె నవభూమికడలి
కినుక నంతరశ్చువు లై నవనితేకనుల
నుత్కలితోడ స, రియింవ నూన్నె నన్ను. 66
ఈదారిని పళ. ఆమహనీయను ఎట్టు కనివట్టనగును!

తే. అడుగులిలవిరాంద మోవె నే నాసుగా త్రి
నాన దడింంసు మైన అవక ము
శోణిభరమున మడమలు క్రుంగం బాలు
యావక పుంజూరుపదపం క్రి యగపడెడిని, 67
'దిపదికచే' (పరి కృమించి హార్షముతో: దొరకినది గుర్తు దీని
చేత ఆకోపనమార్షనును ఊహీంప నగును,

| శు తు థ్‌ ఈ క్ట ము. : ర్‌
తే, మగ్న నాభీ రుపాసం భ్రమగశి దదొవం

గాలునశ్రుల వెరావిరాగంపుగు ర్తు

ఇరె నడి యిది శుకోదర శ్యాములంబు

చుర్గితము నిస్సంశయనము _స్తనాంఠశుకము! బళిఆె, 68

అరసి ఏమి" ఇంద్రగోపము లకోడి కొ, తృవచ్చిక బయలు ఐ్వడి,
ఈనిర్హనవనను. న స్రీయావృ త్తాంతము ఎట్లు తెలియును? రాదె అవే!
జడివానకు ఉచ్బినశిలాజతుస్థలి పాపాణము నెక్కి,
ఆ; తూర్పు గాలిజుట్టుం దోచుచు నుండంగ
రు ఈ
నంబుదముల నెమలి యె గాంచు,
గర్నమందు గేక గ్రాలుకంఠంబును

సా౭గినంతపయికి సాంచిఫొనుచు, 69
“సవిరాపించి' దీని నడిగెదను,

“గేయము?

సంస్రాప్తావద్భారుం డై, మణహతవరేభ వారుం డై,
'కాంతాదర్శకలాలసుంజై, కరిపతి విస్మితమానసు6 డై, ౧౧

"దానితొ ఖండ కాంతమున చర్చరి'
గేయము”

శేకిసార్నభామ్క లో కానందన, శేలోడ్చి నిన్ను వేడెదను,
ఈకానలోం గంటు యెందేని నొ, ప్రి యః జెప్పూమి దయం బూనియెదను
వినవయ్య్థి చెప్పెడ వనితను గనిపట్ట స్పష్టమయిన యానవాలు,
రాకాచంద్రానన రాజహంసయాన, యీోపొటియే నీకుంజాలు. ౧౨

'చర్చరికచే కూర్చుండి ప్రాంజలి కి
తే, కల దయా నాకు నుత్క_ంఠ కాలకంఠ,

ఆయతాపాంగ నోసితాపొంగ నీవు

రై ' అంధ, - విశ మోర్యశీయ నాటకము
షస ey

చూచుకన్దోయి తనియనిసొగసుక ల్తె
వనిత నొక్క అం గంటివో వనతలమున, గ
"చర్చకికతో చూచి" ఏమి? బదులు వల్క_కయె న_ర్తింపం దొడంగ
నది! దీనికి వార్ష కారణ మేమి ? చింతించి, కానీ ఇది తెలిసినది,
ఉ, నాపి య కానరానికతన నృదు వాత విభిన్న బర్హ్హ మె
'యేపున నిస్సపత్నత వహింభెడి నీయహిభోజి యిప్పు డౌ
శా! ప్రీయ శర పాళి పురుషాయితే శేళివిశీర్ల బంధ మై
ప్రావితపుప్ప డామముల భానీల, మోల నిచేమి నేయునో? 7]
కానీ ఒరులవ్థీసనము బె సంతనీంచెడి దీనిని అడుగను, [ది”పది
కచే దిక్కులు నూచి, [పరి క్రమించీ. ఇది కోయిల కోమల్కి ఎండల కన
తరము మదమేచి నేరేటి చెట్టున నెలకొన్నది, సత్సులలో ఈజూతి పండి
తము, దీనిని ప్రార్టింతును గాక,
'అనంతరమున కరక ము

"గేయము.
విద్యాధరవనలీనుం డై, విపులబాప్పృనయనుం డై,

గజపతి యడలునం గలంగుకొ గగనము గొల్పుచు మెలగు ౧౩
“ఖుర కాంతనున చర్చరి'
సఖి! సఖ!
"గేయము"
నందనవనిని స్వచ్చంద గామినీీ కలవాణి పిక కామినీ,
నాతో. జెప్పవె నర్మిలి యెొస్పంగం, బ్రియం గంశుని నే నుప్పొంగ,
దీనినే నర్తించి నలంతికచేం దతీనీ మోకరించి" అమ్మా,
తే, కాముదూతి వ టండ్రు నిక గామిజనులు,
మానవారణా ప్రతివాకాస్త్రమం త్ర మోవు ;

చడుస్థాంకము. ర్‌కి

మ్రీయతమను నాకడకు నేని వేగ కెము,
అస

కొనుము కలవాణి న న్నేమి కొమ్మకడకు, . 72
*వానుకముచే ఇంచుక మరలి ఏ మనెదవమ్హా నీవు ? నిన్ను
ఇంత యనుర కుని విడిచి ఎట్లు పోయినది అని అడిెగెదవా!. చెప్పెదను

తే కోప మూనిన దేని యాకోవమునకు
పతు వాకటియ. నాయందు నే నెబుంగ ;
వీ యడతములయం చెటను ననవేతీతములు

లీ
ప్రభుత ఛావస్థలిత నులు భామినులకు, 78
ఏమి ! కథాశచ్చేదను కావించి తనవనిలో నే చొచ్చినది,
కే. ఒరులవగ వెం తయినం జల్ల నుంట నిజమె,
బ్రడుమపా లై చైననాయాచ్ల నెడల ద్రోచి
ఆను నభినవపాక మియఫ్టిది కరా
(4

రాజజంబూసలము నధరమును బోలె,

ఇ ట్లయినను నాప్రియనలె మంజులన్వన యగుటంబట్టి ఈమె
యందు నాకు కోపము శు. బ్రచటినుండి నేను 'ద్విపదిక చే. పరిశ్రామిత
కముచేత చెవి యొ్యు అహో! దతీణమున ప్రియాచర ణనార్థసమును
కలు? తెల్పుచున్న ది! కానీ, అట శేొదను। పరిక్ర మించి.

“గేయము!

ఇనా

దయి కావిరవా తాంతవదను(డు, అవిరళ బావృనయను6డు,
శోక భారవిసంష్టుల గమనుండు, గనరు కావదీపితతనుండం,
కరిపతి నూనుండై గవి నున్నవాండు, కానలోం దిరుగు చున్నాండు.

అని కకుభముచే ఆయి పల మలు, ఆనంతరమున' ద్విపది
_ కచ దిక్కు_లు సూచి.

రీ ఆంధ్ర - విక్రమోర్వశీయ నాటకము
"గేయము"
ప్రి , యక రిణీవిశ్తే న్లేషితుం డై, గురునో కానలదీపితుం న. ౧౬
అయ్యా 9సీ ల్తనీ !
శక, జలదముల నిర్లుకొను దిక్కులం గన్లొని మూనసమునకు సముత్సుకత౯
వెల లెడిముదకలవాంసల కలరుక మిది యంచెరవలి గాడాయు గటా!

కాన్కీ మూనసోత్సుకము లయిన యి*పతులు సరస్సునుండి ఎగిరి
పోకమునుచే వీనివలన ప్రియావృత్తాంతమును శెలిసికొనవలయును,
"వలంతిక చేత సమిపించి. ఓీహోయి జలవిహంగమ రాజూ,

తే, ఫోవుదువు గాక మానసమునకు వెనుక,
వడలు బ_ల్తెంవుబినము6 గొనెదవు వీదప,
తీర్తు గాక నావగ వీయవ్నార్హ దెలిపి,
తనపనికి మున్నె కృతి చెలిపనిని జేయు, 76
నీవు తలయె త్తి మిన్ను నూచటచేశ “మానసోత్సుకు(డను నేను
చూడ నయితినిి అని పల్కెదవా? “కూర్చుండి చర్చరి"
"గేయము"
తస్మ్క_ర, వాంస్కా దాంతువురా
[అని నర్హించి లేచి]
కే, నువదనను నాదు ప్రి యతమం జూచి త్రీవ్ర
కొలనిదరి నంచ, కానిచో? గొంటి వెట్లు
నుదవిలాసపదము( దద్దమనము నెల్లం
దెక్కలిని లేదు కా దనం దెగువ గలవు. 77
శక, ఘునముల నిర్లుకొ నెడిడిశ | అశు గను మానసమునకును లాలసతోడకా
జనం గోగు గాజహంసుని నని | నె మంజీకళింజితము కాను కటా?

చతునర్థాంకము, ర్‌,

“గేయము
గతిచేతనె నేం గంటిని ఠా
"చర్చరిక తో సమిోావీంచి శేలు మోడ్చి అందువలన వే
క్ట నాకొమ నిన్గు వొంసను శె కొంటి తదీయ మెన కాంతగ తంబు
ప ము కనబడుచో, నీకొని యభియు క్ర మెల్ల నియ్యనవలయు౯,
"మరల చర్చరి
గేయము"
కజచితి వెట నీగతి గతిలాలస ?
_ సకిని గంటివి పో జఘనభ రాలస, ౧౭
"మరల చర్చరి" ['నాకొమి ఇత్యాది పఠించి” ద్విపదిక చే. నిరూ
వించి] - 'వివాసించి" ఇది దొంగలను దండించు వాయు రాజు అని భయము

చేత ఎగిరిపోయింనడి "పరి ర్‌ మించి, ఇది యిట ప్రి యాసమేతము చక శవా.
కము దీని నదిగాదంగాక,

"అనంతేరమున కుటిలిక'

“గేయము,
మర్మరరణితకచారువున "మల్లఘటి =.
కుసుమితపల్లవితతరువున, చర్చరి-.
దయితావిరహోేనాదమున
కరిపలి తి వరు గపహానమున, ౧౮.
దింలయాంతేమున చర్చరి: "

7గేయము' |
గోరేచనాకుంకుమవ ర్లాంచిత జక్క_వ రాణి నాప్రియను,
ఆమనిపనల వివోరము సల్పలో౦ Xంశుని వెప్పును దయను, ౧౯
'చర్చరికతోం దజేసి మోంకారించి.

56 ఆం ధ్ర ని కృమోర్యకశియ నాటకము

క. శీయీ రథాంగ, యీరథి, "పే యనీం బానెను రథాంగనిజయి శ్రొ ణి౯ా
నీయెడ ననుళూగంబుకొా జేయు మనోరథశతంబుచే వృతుండగు చు౯,
ఏమి! కః కళకి అన్న బే, ఇది నన్ను 'కెలిసికో లేదా?
క, ఎవనికి రవియుకొ శే శియు౯
దవుదురొ మూతామవాుండుం బి తామవాుఃడును నై,
ఎవని వరించిరొ యిరువ్రురు
ధను గా సాయ ముర్వరయును డా నురష్భశియు౯ 80
వమి ఊరకున్నది! కానీ దీనిని చీవాట్లు 'వెష్టైదను.
చ, సరసిని దామరా కొకటి చా టిసమాత్రన నీవు నీసకి౯
బొరయక దూర మేగ నని పొక్కుచు. చెల్లెలు గిత్తు, నీ కిటుల్‌.
పరంగుం బ్రియాను రాగమునం బానీ వసించు భయంబు, వ్రేయినీ
విరహికి నాకు నీ క్రియం బ్రవృ త్తిప రాజ్ము ఖతే౯ వహింతుచే! 91
వల్ల ప్ర కారములను నాయదృష్టవిప రార్టసము పృభావము సూపు
చున్నది చేవ కాశను చూచుకొనెదను. 'పడాంతరమున నిలిచి, కానీ,
ఇబ్రటనుండి జరుగను, 'ద్విపదిక చే పరి క్రవింంచి, అవలోకించి-
ఆ, లోనం చేంటి యులియంగా నొప్పునీతమి
యేంగనీదు నన్ను నిచటు దలంగి,
నేను మోవి చుబుకుగా నొక్క సీత్మా_ర
ముగ్గ మైనకాంతముఖను వోలె, 82
_ శాన్సీ కదులాథ్యానీ యైన యీమధుకరమునుగూర్చి యే యాచ
కుండ నయ్యొదను. ఇటనుండి పోయి పశ్చాత్తాప పడ నెల!
[దీని యంతరమున అర్థద్విచతురస్త్రృకము.
గేయము]
శ్రమవృద్ధగురు ప్రే మరసంబున ఆడుం నో జహంస కామరసంబున,. ౨
చతురస్ర, కముచేత దణిసీ శేలు మోడ్చి

చతురాంక ముం ర్‌

ఆ, మధువమా, వచింవు మదిరాతీవా ర్తను,
విభావించి-
వలవ దీన్ర నాదువనితం గనవు ;
ఆవదనపుటూర్పుడావి యానితి వేని,
వ్రీతి గొనుడె పుండరీకమందు ? 88
బు 'ద్విపదిక చేత పర్శిక్రామితకముుచేత' వీండె కరి
రాజు తొ ౦డమును ఇప్పన్రూనిపలవమి6దం బెట్టి కరిణీసమేతుండై
si ఇతనివలన వీ యోవృత్తాంతము నెటింాదను, సమిావించె
ను, "కుటిలిక చేత
"చేయము"
దయి కావిరహోతాపమున
మల్ల ఘటి, శె
గంథా క్షనుధుపుండు గవానమున. ఆం,
దానియంకఠరమున చూచి" కానీ, త్వరపడలానాడదు.
లే. అభినవోద్భిన్న దళమును నిభవిభండు
ఆసవసుర ఫిరసను హాస్తాగ, మునను
నోర వల్లభ- యిడినయందుగు రివటను
ఆస్వదించును గాక సవమ ర్‌ ముగను. 84
'తణమ్మాత్ర ముండి" ఆవో! ఇతండు ఆహ్నికమును నెజవెర్చు
కొన్నా(డ్కు మత్‌ యడిగెదను,

bo +
చేమో డ్చిజెదను జెప్పునము గజపతి, లలిత పృహతిళ కలితవృతతతి,

దూరవిజితక నులారిశాంతిన్సి వీతీంచికి ౧" వేలుపుతకింతిని ? 2
॥ a న

రి ఆం ధ్ర వి క్రృమోర్వశీయ నాటకము

తే, మదకలుండ సుందరిని జాంద్ర, వుసకలాభ,
యూధి కాశబలాలక యూథ వాథ,
శానవే సీరయావనం (బ్రాణదయితే
హర్ష దాలోక నోయి దీర్థావలోక 2 85
"హర్షముతో: ప్రియాస్రైక్టిని చెప్పెడి యీ నీన్నీ ద్ధగంభీరగర్జి
తముచేత సమాళ్యానీతుండ నైతిని సాధర్మ ఫ్టముచేతం గూడ నీయందు
నాకు నువోప్రను, -
మ, నను6 'బేర్కొండ్రు, నృపాధిరా జని నిను నాగాధిరా జండ్రు,గా,
నొన బా నీకును దానథారధునీ నాకు౯ యాచక"ఘంబునకొ
కొని న న్నుర్వళి నిన్ను వీవశయు ధనాళిం చేసీ రీస్త్రీమణుల్‌,
కన నన్నోలియునుం బ్రియావిరవాదుఃఖం బొంద కీ వుండుత౯ా, 86
నీవు సుఖ ముండును, నేను పోయివచ్చెదను. _ "పార గిమున
చూడి. నిగిడించి అవోో ! సురభికండర మనువేరిది విశేషరమణీయము
ఈకొండ యగవడుచున్న డి, ఇడి అచ్చరలకు ప్రియమైనదియు; నాసు
తనువు దీనినె తృమున దొరకునా? పరిక్రమించి చూదియు అయ్యో |
నాపాపములపంటచేత మేఘము శంపాశనర్థిము అయినది, అయినను
ఈకిొండను అడుగక నివ ర్షిల్సను, “అనంతరము ఖండిక"
“గేయము:
ఖరఖురద భితత్మాతలుం డ్రై-చనగహానమునం దవిచలుం డై,
_వూని తనపని లీనుం డై,.కిరి,దొర చను నుదథీనుం డై, ౨౩
తే, సృథునితంబుండ నీవు నాప్ఫథునితంబ
సంగ తొనంగ శృంగారమంగ ళాంగ
పర్య్వసన్నత నోయి పర్వతవిభుండ
యణుకుచాంతరం గంశై వనాంతరమున., 87
ఏమి ఊరక యున్నది! దూరముచేత నామాట వినబడలే దని
శంకించెద. సమోవనమునకోం బోయి యడిగెదను, అనంతరము చర్చరి.

చతు ర్థాం కము, న్‌ఫ్రి

(ఇ

“గయము"
స్ఫటిక శిలాతల భాన్వర నిర్భర, బహావిథ సుమనో భర చిత శేఖర
కిన్న రమధు రోద్దీత మనోవార, కనఃబటుపుము నాకాంతను భూధర,
అని వరి క్రమించి' “అంజలి నేసి”
తే, సర్వభూభృదధిప సరార్రంగసుందరి
రామ సన్ను తాభి రానుక జనం
గాననాంతరమునం గానంగంబడియె చే
నాకుం బాసినయది నీకుం బ్రియుండ, 89
“ఆకర్షించి, వార్ష ముతో: ఏవి యథాక్రనుముగా చూచితిని”
అని పలికినది. నీవును ఇంతకన్న న్రీయకేరమును విందువుగాక. ఆ టయిన
న్నాప్రియతమ ఎటనున్నది ? -నేపథ్యమున అదే వినబడును' వ! లనీ |
నాశబ్దనునశకే గువోముఖమునుండి వెలువడిన, పతిశబ్దము ! “విపొదమును
రాసింది. బడలితిని. ఈనెల హటిదరిని నెలకొని, అలలగాలిని అనుభ
నించెడం క్రొ త్తనీటిచేత కబంగినదాని నైనను ఈయేటిని చూచుట చేత
నాహృదయనము వ్రీతి నొందుచున్నదది.
ఉ, వీచులు గాల భూకుటులు, విక్సణదండజకం క్రి కాంచి గా,
వె చన జూాజువైంటవలె ఫేనచయిం బిటు నట్టు నీడ్చుచుకా,
వచిన మేటిసంస్థలిత మెంచుచు క్షీ ప్రవదప్రయాత రై,
నాచెలి యోర్పు లేక పరిణామను నొందె నదీస్వరూపతకొ, 89
'కాన్సీ దీనిని యాచించెదంగాక, "అనంతరము కుటిలిక-
చేయము]
దయగొనుమా ప్రియతమ సుందరి నది యువి తాకరుణశ కుంతి కా,నది,
దోోసరి_త్తటసముత్సుకా, నద్కి కల దుధుకర యుంకారితా నది. ౨౫
'కుటిలి కాంతమువ చర్చరి”

) ఆంధ్ర = బక్క షరాలకుళయు ఆ రులు

గేయము”
వ,థ మదిశాపవనవాతఈ వ వ్ర బలోర్తి కోర్ల భుజముల
నర్తించు సలలితు( డుదొధ నాథుడు జేఘాంకచుల న
శకటాంగ వాంసకుంకుమ(క ంఖకృత మండ నముల
కరిమక రాకులకృప్లశక ములకృ తావతంసముల
తటసలిలో దే. ల్రీత4న_ తవా స్తతాళుండు
అవతరిం చెడి "దళదిశలినలమునవాబ్దకాలుండు, ౨౬
(అని దణీసీ] శేలు మోడ్చి]
లే, ప్రియమె నల్కి_తి నీయందె ప్రీతి యిడితిం,
బ్రిణయభ ౦గ విముఖ భావపరత నుంటి;
నే ముడవరాధలేశంబు నీవు గంటి ?
దాసు నను విడనాడితి వీసుం బూని. 90
కాక్క ఇ్రది వా స్తవనదియే గావలయు, ఉర్వశి పురూరన్రని వదలి
సముద్రుని అభిసరింపదు ? గదా, అనిర్విజ్ఞత చే ₹ జే యస్సులు కలుగును, కానీ
ఎచట సువదన నాకంటి కగవడక -దిచ్చు మొగమయినడో అచ్చోటికే
వీంగెదను. 'పరిక్రమించియు చూచియు ఆవ+! ప్రేయసి నూర్లముయొక్క_
గుర్తు కనంబడినది.
ఆ. ఎట్జకడపపుప్ప మిద్కి దీని బ్రేయసీ
సిగను దొడవు'గాయగం చెరివికొనియె
ఎండ కారుతుదను "హెచ్చరిం చెడు నని
యఆయకరుల విషము మైనను ధృతి. 91
'విలోకించి' పరుండి యున్న యా సారంగ మును వీ యాన్ఫత్తాం
తముసైై ప్రార్థించెడను,
రార
గేయము"
నూతనకుసుమ_స్తబకమండి తాఃనోకహాపరర్థింతమున
మదక లహాజతో్క_కిలయుంకృళన్మ ధుకరమనోవారమున

చతుర్ధాంక ము. él

ప్రాణాధికనిజకరిణవికహా 4 జ్యాలాకృత తావమున
విచరిం చెడి నై రావతద్విపము వేల్పులయు దా్రనమున. ౨౭
"గలితకము మోం కౌారించి
తే, కృవ్ణసార ప్రభం బిది కేరు నిచటం
గనులపండాన్రు నఫేనవఘాసపటలి,
గాన నేందిర తాం దమకమునం జూడ?
జాంచినట్టినిడుదకటాతు.౦ బనంగ, 92
విలోకించి” వమి యింది! నన్ను సరకు నేయనియట్లు వెడ మొగం
బయినడి "మాచి".
క, కన డిని వచ్చుహరిణిని జనుగుడువంగ dN ప్ల జయ్యన నిలుషక్కా
_ అనితరదృష్టుల నిదియుకా, గను దానిని తాను భుగ్న కంఠం బగుచుకా,
_అని న_ర్హించి చర్చరి]
“గేయము:
వేలుపుభామిని జఘనభ రాలస పీనోత్తుంగ_స్తనియు
స్థిర యావనయుం తనుశరీరయు శ్రీలహంసగతియు
మింటి నొరయుకాననమునం దిరుగుచు మృగనే త్రం గంటివళేని
నాకుం బలికి యీవిరవోబ్లెం బడిన నను చేల్పును యిశకనేని, ౨౨౮
"తత్‌సీ "శేలు మోడ్చి. ఓహోయి కదుపు నాయకుండా,
తే. కంటివో నాప్రియను నీవు కౌననమున 1.
మూానినికి విను చెప్పెద నానవాలు ;
నీవయిత యీమె యెట్లొ యావైదలియును
సొబగురాలు పవృథులనేత్ర సుమ్ము మి త్ర్‌* 94
వమి నామాటను ఆదరింపక వెండ్రామువై వు మొగము త్రిప్పు
కొన్నది! న్యామ్యమే, దకావిస రాష్ట్ర సము, పరిభ వాస్పదను. ఇటనుండి

68 ఆంధ్ర - విక్ర క్రమోర్వశీయ నాటకను

నేను "పరి క్రామితకముతో చూచి" అది యెట్టిడి రాతివగులులో కన్య
బడుచున్నది 1
ఉ, కాదు స్ఫుగేంద్రకృ త్త త్రరరి శృవ్థీలన వంబు, వభొప్ర, లేపీ య్యా;
కాదు వెలుంగునివ్వుకయుం గాన సను స్తు దగగ వానచే ;
"పరికించి
పోడిగ ర_క్తవంజుళము బో లెడి ర_క్టిమ బద్మ రాగ మా;
నాదట దీని నె త్రబలె నర్కుండు దా గమిచెం గరంబులకా, 95

వ్తది నామనస్సును కారించుచున్న ది,
“గేయము
ప్రణయినీబద్దా కాంత దడ, బాప్పూకులనిజాతుండు
గజపతితిరుగు దుఃఖాన, శ్రైూమితాస్యు డు కానలోన, ఎడా
'ద్విపదికచేం దతిస్కి శైకొనుటను నటించుచు.. దీనిం గైకొని
యొద. అయినను వల యింది!
తే, ఎవతుకకుం బారిజాతంపు(బువు ల తాని
గుబులుగొనుసిగలో దీనిం గవార్చం దగునొ
ఆమనోనాయిక యలభ్య యయ్యు; నింక,
న శ్రు నిహాతంబు దీని. జేయంగ నేల? 96
నేపథ్యమున.వత్సా ! పుచ్చుకో పుచ్చుకో,
క, ఇది సంగమనీ మాఖ్యక్కొ గదితం బగుమానికనుం, నగ ప్రభువు శ్రీ
పదరాగజనిత, మిది దాల్ప దయితజనసంగ నుంబు పరంగుక దోడ్డోల
రాజో ,==[ చెవి యొగ్ని] ఎవరు న న్నిట్లు కాసించుచున్నారు 1
(దిక్కులు గన్ని అహో! ఎవరో భగవానుండు-మృగచారి ముని నన్ను
కనికరించుచున్నాండు. భగవానుండా, నీ యుసదేశమునలన నేను అను
గృహీకు:డను, (మశిని శైళెౌన్ని ఓహో సంగనునీయనూూ |

చతు ర్థాంకము, 68

తే. అబల ననుం వానె నయర్థి మగ్నావలగ్న,
నుమ్థుం గూర్చెద వేని యో మణిశరీర,
నిను శిఖామణిగ ధరించుఫొనెద నేను,
బాలునిం జందు దు నలమేళ్వరుండు వోలె, 93
(పరి క్రమించి చారి ఏమి యిది? ఆహా! వూవులు లేనిదానినే
అయినను &ొలీంగను చూడంగా నాకు రతి కలిగినది! కాకేమి? యు క్షమే
ది నామనోరమయగుట, వ లన్క నిది
తే. వర్ష మున దోంగియున్న ట్రిపల్లవంబు
బాప్పథెతం బయినమోవి వడువు దాల్చ,
తనదుతణి గామి బూవక తనరుతీరు
భూపణంబుల6 దాల్పనిపౌలువు మాష,
తే. మధులివాంబులయులివులు మాని యుంట
చింతచే నైనమౌనంపుంజెన్ను నెరప,
వ్ర ణతు నను. దోచి యనుడాపభరనము గొన్న
తెనింని మదీయ పంత తన్వి పోలు - 69
వ్రీ యాను కారిణిని దీనిని కౌంగిలింపం గోెదను
(గేయము,
తీవా, కనుమా యెద లేకయె నేం దిరెగెద నీవనమందు,
దైవయోగమునం గందున యేని దయితారత్నము నిందు,
మణీ కృళాంతమున నీయరణ్యానున మానిని నుంపను తణము,
కొని చని చేయుదు వెండి దీనిం గనం నోర నీని రక్షణము, 30
[అని (చర్చరికచేం దజీస్సి లతను ఆలింగనము చేయును
[అంతట డానిశావున ఉర్వళి ప్రవేశించును.)
రాజు, [కన్నులు మూనికొనియే స్పగ్శసుఖమును రూవించి-
ఏమి యింది? ఉర్వశి నెమ్తేనిస వర్క. మునం బోలె శాశరీరము నిరష తిం
జెందినది! అ ట్లయినను, a విశార్టపము జనింపకున్న ది. ఏలన

64 ఆం ధ్ర ఇ విక్ర మోర్యకీయ నాటకనుం

తే, కందు. నేం దొ ర్తి చేని నాకలికిం గాంగ,
నిముసమున నది వే తియి నెగులు గొల్పె;
కాని స్పర్శవిభావితం గాంత దీనిం |
గనంగ6ం చెజివను చెజినను గన్ను 6గవను, 100.
[మెల్లంగా కన్ను దెజిచ్చి ఏమి! సతర్థిముగా వీయతమయే
'ఉరైశి.__[ఛాప్పములు విడిచి] జమయంజయం నీకు మవో రాజా
రాజు
లే, తమమున భవద్వి యోగజాతమునం జండి
మునిగి యడు గంటుచున్న నావనట దీలు
| భాగర్థివశ మున వెండి ని నృడసీనాండ,
నవగతాసుండు చేతన నందినట్లు. 101
ఉర్భశినువో రాజా, ఆలాగే; అంతఃకరణం చేత నీవృత్తాం
కాన్ని సాశ్రాక్కరిస్తూనే వుంటిని,
రాజు---అంత:ఃకరణము చే నన్నమాట నాకు బోధపడకున్నది.
ఉరశి--విను, ఇందుకు మవోళాజు నన్ను వ మింపవ' లెను,
ఎందు కనగా, నేను కోవవశ వై మవారాజును ఈ యవస్థాంతరము
_ఉాందించితిని.
రాజు.---కల్యాణీ, నన్ను ప్రసన్నుం జేయ నక్క లేదు, న్‌
గన్నంతనే నాయాత తే ప్రసన్న బాహ్యాంతః కరణ మయినది, ెవ్వును
చెప్పుము, బంత కాలము నేను శేక నీవు ఎట్లు ఉంటివీ ?

[అనంతరము చర్చరి]

ze (గేయము)
అసనిశకంఠముం, వికి, నంచు రథాంగముం
దుమ్మెద్య గరి, గిరి భునిన్మి గురంగము,

చతున్ధాంక నుం 6క్ర

నినుంగనూర్చి వనిలోన నేను భ్రమించుచు
బరువడి నడిగిలిం బరి చేవించుచు, 3౧

ఉరి. అవథారునువో రాజూ. కుమారసా(మి శాశ్రంతకునూర
వతే మవలంబించి అకలువ మనేవే పెరిగంధ మాదనకచ్యాన్ని ఆ శ్‌ యంంచి
లో లీ
నాడు. ఈవిధి యేర్పతిచినాడు,

రాజు,---వమివిధి?

ఉర్వశి....ఈచోట ఎవతె వ్రవేశిస్తుందో అది లతయిపోతుంది,
గెరీచరణసంజాత మయిననుణి చేత తప్ప తొంటిరూపాన్ని పొందదు,
అ ట్లుండగా నేను గురుకొ. విమోహి కాత్శనై చేనతావిధిని మజిచి
నీయనునయాలకు లోగక ఈకుమారవనాన్ని చొచ్చితిని, చొచ్చినంతనే
బండిగురి వెందతీవ నయితిని,
రాజా. సర్వము ఉవవన్న ము,
క, నను సురతి ఖే వసుపుని, వనిత విచేశగతుంగాంగ వగచెదు నెబ్బక
ఎన లేని యీాచిరవియు _క్రి నీదృళము నెట్టు లోర్చితివి చెప్పు “సఖి.
నీవు చెప్పిన యామణిని పె అత మునివలనం
బొంది నముణిప్రఖావమున నిన్ను మరల నేను ఫౌందితిని,
అని మణిని చూపును,
ఉరైశి,.....అహో ! సంగమనీయమా ! అందువల్లనేగదా మహో
రాజు నన్ను కౌగిలించినమా తాన తొంటిరూపు పొందితిని.
మణిని కై "ని బొదలం దాల్చును,
రాజు ._సుందరీ, ఇళ్ళా తణమాపత్ర ముండు,
క. నుదుటం బెట్టినయీమణి నుదయించిన రాగ మొలయ నొప్పాెడి నీ
వదనము లేయెండకుం 'గెంపొదవిన నె_త్హమ్మి లకీ కుపషమానం చై.
ఉరగిశి ప తిస్టానమునుంచి నీవ వచ్చి చిరకాల మయినది,

ప్రకృతులు నాషప అనసూయ వహింతురు, కావున మరలుదాము,
0

66

ఆం థ్‌ షి విక్ర మోర్వశీయ నాటక ము

రాజు నీ వాజ్ఞాపించినట్లు:
ఉరషశిమువోరాజు ఎట్లు పోగోరును,
రాజులా
స్ఫురియించుమించు నిడముగ
సురచాపను నూత్న చిత్రశోభగం గ్రామ
బ్బు రహించువిమానము( జే

"సిరయంబున నన్ను వనతిం కేర్పుము తరుణీ, ' 104

"చర్చరి]
“గేయము”
సవాచరితోడను సంగ తుం డై, అఖలగా త్ర వుల కాంకితుం డై
న్వేచ్చాస్రాప్తవిమానమున, హాంసయువ చను వివోరమున, 39
[ఆని ఖండ థార చే నిష్కవింంతురు,

చకతురాంకము సమా పము,
క —_9

ప౦0చమాంకము.

వావాయాశిగస్త్రపస్టుకకాడా
[అంకట పరితుష్టుండు విదూవ.కుండు శ వేశించును. ఆ

విదూూ సంతోషం సంతోషం! గ ఉర రీసమేతుండై.
నందనవనం మొదలె లైన దేవ కారణ్యములలో విహరించి ప్రి యవయస్సుడు
మరలివచ్చినాడు ఇప్పుడు సత్కారోవచారాలతో ప్రకృతులచేత అను
రంజనం పొందుతూ రాజర్ధిము చేన్తూవున్నా డు; సంతానము లేమి తప్ప
ఆతనికి వకొటతా లేదు. ఈదినము త్‌థివిశేవమని గంగాయమునా భగ
వతుల కూడలిలో దేవేరులతో స్నాసమనూడి రాచగవాడారం ప్రవేశించి
నాడు కనక ఆతని యలంకరణనమయంలో తొలివాడ నాతాను,
అని పర్మిక్కమించును,

"నేపథ్యమున'

అయ్యో! ! అయో | విననక జ్ఞ విధాద తెల్లపట్టువ స్త్ర ౦మోడ ఉంచి
తీసుకొని వెళ్ళుతున్న దానిని అంతః ఫుం వలానీనులు క్వకాళెలో ధరించ
డానికి యోగ్యమయిన మణిని ఎరచి భ్రమచేత గద్ద తన్నుకొని
ఫోంంం౦ది

విదా, చెనియొగ్ని' అక్క_టా! అక్క_టా! అది సంగమనీయ
మనే చూడారత్నము, వయస్యునికి అత్యంతం వ్రీయంగదా. అందు
వల్లనే గదా ఆయన ముగియని నేపథ్ధుముతో నే ఆసనమునుండి లేచి
ఇశే వస్తున్నాడు. ఇతనిని కలసికొంటాను,

(అంకట ససం భృ మపరి ౫ను;శు రెజు ట్ర వెళించుకు.]
రాదో,
తే, ఎక్కడను జూపుమా పడి తెక్కలీండు !
ఎనండు ప్రాణంబు చే దయం మృత్యు వెనయ

68 ఆం శ్ర అ వీ క్ర మోర్వశీయ నాటకము

తన మొదలి చోరకృతర్థింబు దా నొనచ్చె
శాసకునియింటనే పటుసావాసమున. 105
కిరాతి ఇదుగో, ఇదుగో, నోటికొనను తగుల్కొని వున్న
బంగారంపుదారములోని మణితో ఆకాశాన్ని చిత్రిస్తూశ్రన్న దనేలాగ
సుడుస్తున్న ది
'రాజు.---నాకును కనబడు చున్నది.
తే. నోర మణి ప్రేలుజాళు వాదార మొప్ప,
మింట వడి మండలముల భమించుకతనం
గొజని గిజుగిజం దిరిగెడి తెజులస దోంవ
రాగ రేఖావలయము లేర్పలుచుం బులుంగు; 106
ఇప్పుడు ఏమి చేయవలయును ?
విదా. 'సమిాపించి" దీనిమీద కనికరింపరాదు. ఇది దండ
నీయనుు. .
రాజు.నీను చెప్పినమాట సరి, విల్లు నిల్లు విల్లు!
భనునాహిణి యవని నిష్క' మించును,
రాజు,--వయసు్క్యుండా, వథీ. అగవడలేచే.
నిదూ,---ఇటనుండి దథతీణపుతుదమిదుగా పోయినది దండ
నీయమైన పీనుగు మేతరి,
రాజు తిరిగి చూచి కప్పుడు కనబడుచున్నది.
తే, నిద్దు లివ్రరులం బోలుమానిక ము చేత
వంజుళ పువిరిగు_త్థిచే బలె ఖగంబు
దిగంధూవ క్రమునకు సాధించె జూడం
బారుతరము వతంసపృసాభనంబు, 107
యనని._ 'చావహా స్థ వ్ర వేశించి: ప్రభూ, ఇదుగో), విల్లు,
అక్తెముకూడ.

వంచమా౦క ము; 69

రాజు యశ నిపుడు వింటివలన నేమి కార్టము, ఆ పాలతిండి
బభాణమార్లమును దాంటిపోయినది, అట్లే గదా,
తే, ఖగము దవ్వుగం గొనిచన్న కారణమున
మెజునెడిని మానికం బది మింట నివుడు
సరువజలధర చ్చేదంబుదరిని రాతి.
Uy

గ్రూలుచుండునంగారక చ వాము వోలె, 105

[అంగజాలను గాంచి లాత వ్యా; మామాటగా చెప్పుము నాగ
రీకునితో సాయం కాలమున నివాసవృతుమును చేరు నీవొంగపతీని
వెదకు మని.

క్ర ంచుకి —ఏలినవారియాజ్ఞ . “అని నిష్క్ర్రమించును,

విదా ఇప్పుడు నీవు కూర్చుండు, ఈరత్న పుదొంగకు ఎక్క
డికిపోతే నీ శాసనము తప్పుతుంది! .
రాజు,---'వి చూపషకునిత్‌ోంగాడ కూర్చుండి] వయసా్యా,

క్క రతన మని గాదు పతగ

వృాతమునశై. నా ప్రయాస, వృాదయసఖీసం

గతు జేసీ చేనె ననుం శ్రా

ణితు సంగమనీయ మనుమణి యిది పయసా్యా, 109

విద. ఈయర్థమును వూరక్షిమే నాకు చెప్పియుర్నావుః

(అంతట బాణమును మణిని తెచ్చుచు కంచుకి వ, టేళించునుం]

కంచుకి జయము జయము చేవరకు, .

శ, దోవత నొందిననీయీ, కోపము చే ,వ వ్రన్నీ ఫులుంగుకూ లెను మణితో,

ఛౌవించి నేరమున కనురూపం తము ధర్మరూఢిగ డేవా.
"అందు ఆశ్చర్యము రూవింతురు.

కంచుకి.=నీటితోం గడిగిన యీమణిని ఎవరిచేతి కిత్తును ]
'రాజు.కిరాల్కీ దీనిని అగ్ని శుద్ధముగావించి పెళ్టులోనుంపుము.

ళం ఆం ధ్ర - విక్ర మోర్వశీయ నాటకనుం

కిరాతి వీలిన వారియాజ్ఞ [అని మణిం గొని నిష్క_) మించును,
రాజు. --లాతవ్యా న స ఎవనిదో నీ వెలుంగసంుదువా ?

కంచుకి ___ చెక్కి నవేరు కనబడుచున్నది, గాని నాదృక్ష్వైకి అమర

రాజూ,===అ టరయింన ఆభాణము కటు లెమ్ము,
[క౦చుకి అట్టు చేయును,

రాజు నామాతశత్షరములం జదువ్రుకొని సం తానవంతుల డయినట్లు
రతావించును,

రంచుకి,---నాపని నేను చూచికొనెదను, "అని నీహ్మ్మూ/ దొంచును.
విదూః,---ఏమి విచావిస్తుర్నావు!?
'రాజు.---విను మణి వసీనవా!' వేరి యతరములను, [చదువును

తే చొర శేయుండు విలుదాలు వైలసుకుండు
ఆయువు కునూరుం డవనిలో నతిబలుండు
ఆతనిది యని యెొటుంగుం డీమాశుగంబు;
అపవారించును బగతు రయాయువులను ll

విదా. పరితోషముతో" ఆహాహా! నీవు సంతానవంతుడవై
వర్ధిల్లుతు గ్నావు!

రాజు._-పఖుడా, ఇఏ యెట్లు? నైమిశేయ యాగన మయమునం
దక్క నేను ఉర్వశిని ఎకంచాయ లేదు, నేరు గర ఇవ ని కనిపట్టియేని
యుండ లేదు; మతి వ్ర సవమే ఎట్లు! అయి నను

క్క నలు విక్కను జన్ను మొనల్‌,
తెలువెక్కెను లవలిదళము తెజుఃగున మొంగముక్కా
చెలున కొకకొన్ని దినములు
వలయంబులు జాణీనట్లు వవ్రువు దఫీర్చెకా. 112

బఐబంచవమూ౦కము, 71

విదూ.---నీవు దివ్య స్త్రీలకి అన్నిటను మానుష్‌ధర్మమే అని తల
చప. వారి చరితములు ప్రభావముచేత దాగివ్రుందును,

రాజు.-కానీ నీవన్న క్లే అగునుగాక మణీ పుత్రుని దాంచుటలో
ఆనువాశయకు కారణ మేమి?

విదూ.--- బేన తారవాస్థములు ఎవరు తర్కించగలరు ? కంచుకి
ప్రవేశించి ---జయము జయను చదేవరవారికి. చేవరా, చ్యవనాశ్ర
నునునుండి కుమారుం దోడ్క్కంని దేవరను “కాంచుటనవై తాపనీ వచ్చి

యున్నది,

రాజు --ళరువురను అవిలంబితముగా వ్ర, వేశ వెట్టుము,
కంచుకి. ---దేవరయాజ్ఞ, "అని మ చాపవాస్తు(
డగు కుమారునితోను తావనసితోను ప్రవేశించును.
కంచు. _ఆమ్హా ఇటు ఇటు, 'ఆందటు పరి క్రమింతురు,
విదా. “చూచి వమి ? గద్దను గుల్‌ పెట్టి యెనీన ఆ అర్షనార
' సాన చెక్కిన వేరివాడు ఆకు త్తి యకుమారుడు ఇ్రకజేనా ? అల్లే, సీన్ను
. బవుతేరంగా పోలిన్రన్నా డు.

"రాజు లాల స్లే G. డును, అందున లన చే. న.

తే. అశ లుబుకును వీనిః గన్న ౦త6 గనుల, Ww లు ede
_స్వాంత మునం బ్రేమ్క మదిని బ్రసాద మ్య a లు.
.గఫీతణా ర్యుండ, వడ(శునంగ ములతో peer nT జ ge Cp

Jf [ ba A ॥ ie

నదయముగం గా౭గిలింపం గోలెదన్సు f Si స. శ :

3

చతేస్రాజేప ws ఉందురు.
రపు రాజ, Sets కను, "ఆత్మ గత
ను అహో చెప్పకుండ నే తెలియవచ్చుచున్న ది, ఈరాబర్ని క్ర వీనితోడ్డి

72 ఆంధ్ర - ని క్రమోర్శశీయ నాటకము

యారససంబంధము ప్రకాశము. బాలకా, మోనాయనకు మొక్కును,
'కమూరుండు చావగర్భముగా అంజలి నేయును,
రాజు,---ఆయుష్ము ంతుండవు కమ్ము.
కనవా. “అత్మ గతము]
ఆ, ఇతండు నాయన యని సుతుండను న
వినంగ నిట్టి ప్రమ వ్ర దిలె 'నెదను;
ఒడులయందుం చెరుంగుబుడుత ఇంతటి ప్రేమ
గురువు చేలుకొనదొ గురోలమోాంద 1 114
రాజు, భగవతీ, ఏ ప్రయోజనమున కై విరారాక?.
తావసీ, వినుము మహా రాజా, ఈదీర్తాయువును ఆయువును
పుట్టినప్పుడే ఉర శి ఏనిమి తృముననో నాచేతిలో ఇల్లడ యుంచినది,
మ త్రి యకుమారునికీ వలసిన జాతక ర్రాది విధానమును సరైమును అతని!
ఖగ వానుండు చ్యవనముని గావించినాండు, బ్రతగవిద కలు నేర్పి ధను ్నే
దమందును చేర్చరిం గావించినాండు.
రాజు --ననాథుండ నై తిని గదా.
తాపసీ.ఇ్రప్పుడు పుష్పసమిధలకొజికు బుషికుమారులతో
నాడ ఇతండును వచ్చి ఆశ్రమవిరుద్ధ మాచరించినాండు.
విదా, ఆ వేగముతో. ఏలాగు 1
తాషసీ,. మాంసము తెచ్చుకొని గద్ద చెట్టుకొనను వాలుచుం
డంగా వీడు దానిని కోలకు గుజీచేనినాండు,
(విదూషకుడు రాజొను చూచును
రాజు---తరాంత తర్వాత 1
తపసీ. అంతట ఆవృత్తాంతను నెటింగి ఛభగనంతుండు చ్యవన
ముని నన్నాజ్ఞావించినాండు ;---నీచేతి యీయిల్లడను పంపివైవుము అని,
కాశ్రన, దేవిని ఉర్వశిని చూడగోరుచున్నాను,

వంచవమూా౦క ము, . 78

రాజు.ఎఎఎఅ టరయింన, అమృగారు కరార్పుండ ననుగ్ర హింవవల
యును, 'తెచ్చియుంచిన యాసనములో తాపసి కూర్చుండును.
రాజు ._.-లాత వారి, ఉర్వశిని షలుచుకోనిచా.
కంచుకి __.. దేనరయా జ్ఞ . 'అని నిష్క._)మించును,
రాజు. కుమూారుం గాంచి ల రమ్ము మ.
తే. సుతతనుస్పర్శ సకలాంగహీచత మ టండ్రు,
గాన నాదుకుమారక జాని నొసంగి
నన్ను నావ్లాదభరితు నానర్పు వేగ

కాంత మిందుకర మిందు కాంతీము బలె 115

ఆాపనీ, దాతా నాయనకు ఆనందకు చేయుము.
కునూరుండు రాజును దలీని పాదములం బట్టుకొనును.
రాజు. కుమారుని కౌయీలించి పాదపీళడునం గూర్చుండం
బెట్టి, ద్దితనిని నీతండ్రికి ప్రీ యసఖుని బ్రాహశాని అధోంకీత ముగా వణ
మిల్లును.
విదూ,---వీల శేంకిస్తాను ? శాఖాన్ఫుగము ఆ శ్రమువాసమున
పరిచిత మే.
కునమూ —[చిలునవుషతో] బాబూ నకుస్మా_గము.
విదా,.నీకు సృ _స్టీ
(అంతట ఉర్వశియు కంచుకియం వ, వేళి ంతురుః]
కంచుకి.---ల్తటు ఇటు దేవి.
లు. ఉర్వశి ==. కుమారుం గాంచి] ఎవ రితండు ? శేల విల్లున్న ది
మహారాజు సాయంగా పాదవీఠాన పిల్పజుట్టు ముడుస్తున్నాండు. తాప

సీని గాంచి అవో ! సతేక్ణివతితో టి నాపుత్ర కుడు ఆయువు; పెద్దవాం

డయినాడు. పరి తే మించును.

రాజు. ఈర ఏం గాంచి]

గ. ఆంధ -విక మోర్యశీయ నాటకము
నక ww

క, చనుదెంచేను గెౌతుకమున
నిను గని కనుంబండు వొంద నీజనని సుత
అనుర క్టిమెయిం జేంపిన
చనుగవపాలకు6 దడిసినచనువలిపముత్‌ “౯. 116 '
కావనీ._జాతా, రా, లేచి అమ్మకు ఎదు రేంగుము.
[కుమారుడు ఉర్వశికి అభ్యుద్దమనము నేయునుు
ఉరషశి. అమ్మా, నీపాదములకు మొ క్కె_దను.
తాపసి బిడ్డా, భర్తకు బవానుతేవు కము.
సుమా... అమ్మా, అభీవాదనము చేసెదను.
ఉర్నశి.. కుమారుని ఉన్నమితముఖుని కవుంగిలించి వళఠ్సా,
నాయనను ఆరాధించువాడవుశమ్ము. “రాజును దణ్‌సి జయము జయము
నీకు మవో రాజూ. ల!
రాజు పు త్రవంతురాలికి స్వాగతము, ఇట కూర్చుండుము.
'అశ్రాసన "మొసంగును,
'ఉరంశి కూర్చుండును. అందటు యథోచితముగా కూర్చుందురు,
తాపసి --టని వత్సా ఈశండు ఆయువు విద్యలు నేర్చినాండు,
ఇప్పుడు కవచధరుం డయినాండు. కావున 9ఇబె నీవుంచిన చేతియిల్లడను
నీభర్త సమతమున నీకు అప్పగించి వై చితిని, నాకు నెలవిండు ; నేను
పోంంవ చ్చెదను, నాయాశ్రామధర్మము నిర్భంధించుచున్న ది.
ఉర్వశి..---చిర కాలానికి ఆర్యను చూచి బొత్తిగా తనివిరీజ
కున్నాను. పోయి ర మన నేరను. నిర్బంధించి నిలపడం నార్థియంగాదు.
కనక ఆరా ఫోంయి ర్వా మళ్ళీ దర్శనం కలుగును గాక
రాజు,=-అమ్మా, భగవంతునికి చ్యననమునికి నాప్రణామమును
ని వేదింప్రము.
శెపనీ,---అ ప్లే చేనెదను.

పంచమాంక వు; 75
కుమా...ఆర్యా, నిజముగా పోదు వేని నన్నుకూడ ఆశ మము
నకు కొనిపొమ్ము,
రాజు, ఓయి బాలకా; ప్రథచయాశ్రమమున ఆట నేయుంటివి.
ఇపుడు రెండవ యా[శ్రమమునం బ్ర వెేశించుటకు నీకు సమయము,
_ాపసి.---జాత్యా పిళృవాక్యమును పాలింపుము,
కువూ.....అ టయిన, '
క, జాయుండిలో. జూ డాకండూ యనసుఖసు ప్ప మయ్యెడు౯ శితికంఠం,
బోయన బురి మొలచినయా, నాయరి లి నెముబిబోద నాకు బనుప్రుమా,
తావపనీ,_ 'నివాసించి అట్లే చేసెదను మాకు స్ఫ_సియగుంగాక!
అని నిష్క_ )మించును.
'రాజు,కల్యార్థణీ
క్ట ఈనీదుసుపుత్రు నిచే, నైనాండను బుత్రవంతు లందజిలోనకా
నేన గ్రగణ్యుండ శచీ సూను. డగుజ యంతు చేత సురవతివో లె౯,
ఉరగ(ి స రించి వడును,
విదూ.._ఏమి యిది? ఈ నా pn a
నుఖి య౦ంంనది ? ~ షో
రాజు, సా వేగము"
తే చెలియ యే డల నే గులస్థితిని బొంది
వార్ష వారాన్నిధిని నోలలాడుచుండ,
నిండుపాలిండ్ల కురలుకన్నీ టిభార
మించు ము _ల్రేసరుల నిన్మ డించు నట్లు. 119
(అని ఆమెయొక్క_ కన్నీళ్లను తుడిచివై చును.
ఉర్వశి--చిత్తగింపును మవారాజూ. మొదల ఫు త్రైదర్శసము
వేత నమజుదిఉంటిని, ఇక్వుడు మటీ మెహీొం ద్ర సంకీ రృనను చేత వ్‌ ర్పాటు
నాగుం డెను తల్గకవెట్టుతున్నది,

76 ఆంధ్ర - విక్ర మోర్యశీయ నాటకము

రాజు ,.ఆయే ర్వాటును 'చెస్టుము,
ఉర్య్భశి_పూరము నన్ను బువా రాజగృహీతహృదయను
మెహీందుడు ఆజ్ఞాపించెను. |
(UU వ్‌
రాజు ఏ మని ?
ఉన్వశి,_ — ఎకు కు ఈకండు శ్వా ప్రీయసనఖు'కు రాజర్టి నీయందు
జనించిన వంశకరుని ముఖము కరాస్తాడో అస్పుడు నీవు మళ్ళి నా సవిరా
పానికి రావబశినడి” అని, అందు వల్ల నేను మనో కాజవియో గానికి వెట
చీనదాన నై జాతమాాత్రున సీ అనిని విసా "పా పినిమిత్సమె చ్యవనభ గవం
తుని యా శ్రమపదంలో సక్యసతమ్మ చేతిలో అవకాశంగా అల్లడ వుంచి
తిని, ఇవ్వడు తం డ్రాని నెలవడానకి సము ద డయినాడని ఆలోచించుకొని
ఆమె మళ్లీ నాకు pases జ అప్పగించింది కనక నాకు వంత పాటియే
మవా రాజుతోటి సంవాసు:. ఆకలే పీిహోదము రాపింతురు,
ర BEET అవా! దై నమ యొక్క. సుఖవికోధిత!.
తె, ఆశ్యనీలితినొ లేదొ పుత్రా ప్పి చేశ, వెటనే, వను సకరొ, నీవిరవావుంపె;
ప వథమవృష్టికి చాతీ పజన్టైర కోమడసీన వృత నునిర మ్మ కపువహ్నొ యేర్చినట్లు,
విదూ. రా ఈయర్భము అనర్థానుబంధి యయఖినది నాకు తోన స్తుంది
ఈయన అకమిాద అ ల ధరించి తవోవవాన్ని సెవించవలశినద దని,
ఉర్వశి _--కృత విద్యుణ్ణి పుత్రుణ్ణి బడని మహారాజు మందభాగ్యను
నన్ను సన్హానికి పో నెలవిచ్చి కృకొర్గనుగా భావింవవ లెను,
రాజి. వలదు వలదు.
చ, తనకు: బియంబు నేరీకొన దశీతః జెందదు నాథవంత మా
జనము వు _క్రిభాజనము, సల్పుము నీ వధినాథునానతిక్ర;
నిను నెడం బానీ యీబుకుతే నీసుకు రాజ్యనునందు నిల్పి నే
వననుబ నా శృయింతు సక్కీ వన్య మ్ఫ్భుగంబు లె సంగడిలుగాకా, 121
కునూ,మేటివృషభము మోచినభారమును లే.తళో డెమో(డ
మోపుట నాయనకు తగనుగాదు, .

తురిచమాంకి ము, {7

రాజు, —మీయి వత్సా,
చ. కలభమ యయు్యనుం జదుష్టు గంధగజం బితేరడ్విపంబులళ్కా
వెలయును దాంచుంగందువిష వేగము ఈ వ్రతరంబుగాం గడు,
ఇల నెకిమో(డు బాలకుండ యేనియు నే సమర్ధుడే యగుక్కొ
వలదు వయస్సు, వుట్టుకనె వర్ల బి డాత్ర క కృతితు నుంబగు౯. | 22
లాత వాష్ట్ర నామాటగా అయాన్‌ కలి పరిషత్తు కకుం జెవ్వుము. ఆయు
న్రనకు రాజ్యా భి మెకసుభారము లను సముకూహుండ నీ,
కొంచుకి.. చేరరయాజ్ఞ విని దుఃఖతులై నిష్క_)మిం చును,
ఆండటు కనులు మిజుమిట్లుగొనుటను రూపింతురు.
రాజు, ఆకాశముం గన" వమి యిది! మేఘములేక యీ మెజు
వుల మొత్తము పడుట ? .
ఉర్వశి - -విలో కించి అహో! భగవంతుడు నారదుడు.
రాజు ఆహో! భగవంతుడు నారదుడు! ఈయన,
చ జడగుమి గోరజంపునికవంపు(బిశంగినుతో వి రాజిలళొా
గడలుకొనంగ జన్నిదము చెర వబంధుకలాదులచ్చ్భవి౯
తొడిగిన తారహారములు తోరఖ్రంగాంతిని గ్రాలు నింగుచెం
చెడిని బసీండియూడ లను జెందనజంగనుకల్పళంబు నాకా. 128
ఈయనకు అర్ధము !
ఉర్వశి,.... చెప్పినట్లు తెద్చి' వ్రిదుగో భగవంతునికి వూజ.
[అంతట నారదుడు సృవేశించుము,]
నారదుడు. నిజయను నుధ్యమలోక పాలునికి,
రాజు, —_[ఉర్వశి చేతినుండి అర్ల ర్భృష్టమందుకొని వంచి భగవంతుం
జా అభివాదనము చెయుచున్నాను.
ఉర్వశి..--భగ వానుడా, ప్రణమిల్లుతున్నాను.
నార-ాఎఎడంబా నునిదంపతుల రగుండు,

78 ఆంధ్ర, ప్త వి క్రమోర్నక్టీయ నాటక ము

రాజూ, ఆత్మగతము' ఆవో! ఇ ట్లగునా! “i కసనూ .
రుని కవ్రంగిలించుకొన్ని, వత్సా భగవానునికి నారదునికి వ వళమిల్లును,
కసవమూా,.._ఛగవానుండా ! జార కేయుండను ఆయున్రను ప్రణ
మిబ్లుచున్నా ను.
నార,.__ఆయుప్యంతుండ వగుము.
రాజో, దె యాాసనము, అలంక రింవవలయు.
(నారదుడు కూర్చుండును. అందటు నాగ దునిపిమ్మటం నార్చుందోరు.
నార.-రాజా, మేెహిొం ద్రునీసం చేశమును వినుము:
గాజు, ౨వహీితుండను
నారప్ప భావదర్శి శ తనముఖు:డు అటవి కేం సంకల్పించుకొన్న
నిన్ను ఇట్లు అనుశానీంచుచున్నా (డు,
“రాజు.--=ఏమి యాజ్ఞాపించుచున్నాండు ? 2
నార, లె త్రైశాల్యదర్భ్శులు. మునులు ఆ బేశించినారు-సు రాసుర
సరగ్రానును కలుగసున్న దని నీవ నాకు యుద్దములలో గడిదేరినసవో
యును. కాన్రన్క, నీవు ఇపుడు శ స్త్రసన్నార్థిసము చేయంీనాడదు. ఈ
యుర్వశియు యయానజ్జీ రము నీకు సవాధర్యచా3ణిగా నుండవలసీనది.
ఉర్వశి = అపవారించి] అహో! నాహృదయంనుంచి శ లము
డద దృ సత దుయినది |
రాజు.---9ంద్రు నిచేత నాథవంతు,డను,
నార, కంపన. కము,
ఆ. నిర్వహించుం గాక నీ కార్థ్యమును వి,
యి? నవొనర్పు మతని హ్హ ములను;
వెనుచుచుండు నినుండు నీతిహోత్రుని వెలు,
వీతిహోత్రుం డినుని వెబ్లుం బెనుచు. 124
"మింటివైవు చూది) రంభా, కుమూావనికి ఆయువ్రవకు నుహేం
ద్రుండు స్వయముగా వంపిన యాన రాదొస్ట్రభి షే సుభారములను తెండి,

వంచమా౦కము 79

[యథో క్రవా స్తలు అచ్చరలు వ్ర, టేళింతురు,]
ఆచ్చరలు,. భగవంతుడా, ఇ్రన్రగో అభీ చేశసంభా రాలు,
నార ---భ్రవీళమున ఆయుప్మంతుని కూర్చుండంబెట్టుండు.
రంభ .-==న తా, ఇటు. [కుమారుని నార్చుండ (చెట్టును,
నార. [కుమారునిశికమున కలశమును కుమరించి' రంభ,
కడ మవిథానమును నెజువెర్పును.
రంభ _..-'యథోక్తము కావించి" వత్స, భగవంతునికిన్ని అమ్మకూ
నాయనకున్ను పృ పణమిల్లు. "కుమారుడు వరుసగా ప ప్రణమిల్లును
నార పేక స్త్‌
రాజు.-కులధురంధరు(డ న్ర కమ్ము.
ఉరైళి.....నాయనను ఆరాధించే వాడవు కమ్వు,
"నేవథ్యములో వై తాళికులు]
శుథముండూ.---విజయము యువ రోజునకు
తే. అజుని సుకమౌని య త్రి యా యతశ్రిని శశి,
శశిని సౌముష్థిండు, సౌమ్యు భూజానివోలె,
అయ్య ననుకరింపుము లోకవోరిగుణత,
నెల్ల యాశాస్యములకు విరాయి ఖ్లై యిల్లు 125
ద్వితీయుండు, పన
ఉ. ఉన్నతులందు నీజనకుం డున్న తుం, డీచ్టను న ప్రకంప్యతళ
_మున్నయి మేర దన్బనిసు పుత్రుండ, వీమిముం గొల్పు చి చిర్వుర్వక్‌,
వన్నుగ రాజన్టలత్మీ, ప్ర వ,విభ క్త హాం దుహోర నై లవా
రాన్ని ధులందు వ్యాప్త పీ గొని రాజిలుగంగను బోలు భాగకిముక, 126

అచ్చరలు ---- 'ఉర్వశిని దటీసి' ఆవావా; పుత్రుని యువరాజ శ్రీ,
చేతను భర్త ర్తతోటి అవియోగం చేతను వర్ణిబ్ణుతున్నా వు!

80 ఆంధ్ర, - విక్ర మోర్వశలీయ నాటకము
ఉర్వి. = ఈయభ్యుడయం అందణీదిన్ని , కుమారుని శేలంగొని".
వతా రా మొ దొడ్డవ్యుక్‌ సమస్కారంచేయి. |కుమారు(డు "లేచును.
నార...-ఉండు, సకుయాన ఆమెకడకు వోయెదను.
వే సీయాత్త జుండ గునాహముని త్రీయువ రాజత స్మరింపం జేయు ననుకా సొ
ర్నాయకుచే సురవేశ్యా శాయకతం బూన్పంబడు వినాకితనూజు౯.
రాజు.---భగవంతునివెత ఇట్లు అన గృహితుం డరయింనవాండు
యోగుక్షడు కాకుండు కెట్లు !
నార నీకు సాక శాసను(డు లంక నేమి శ్రీ యము చేయవలయును?
రాజు ==గుఘుకంతుడు నాకు వసన్నుండై యుండంగా ఆంత |
కన్న ఏమి కోకడును. అయినను ఇ ట్లగుంగాక,
“భరత వాకస్ట్రము.
క, సిరికి సరస్వతికి. బరస్పరవిచ్వేపిణుల శేకసం శ్ర యమునయం
దరు దగుపంగతి తజిచె, పొరయించును గాత సాధువుల కుద్నూతిక,
మణీ యు
క, ఎల్లరు నిడుమలు గడచుత,
మెల్లరుం గల్యాణముల రహింతురు గాత,
ఎల్లిరుళోర్కులు దిబుత,
'మెల్లరు నందింత్రు గాత మెల్లధరి త్రిక, 120

_ వంచమాంకము సమా ప్పము.
విక్రమోర్వ్యశియహాటకము సస వము;

న న గ

చొన్నపురి : చంది, కావ్రైస్సున ముద్రిలేము, 1947.
Q. H. M. వ్‌, 114 B..—2000-— 18.104”,

లఘువినరణము

[సంపాదక కృత ము]

ప, ౧. ఎవనిని వేదాంతములందు రోదనీని వ్యాపించియున్న యేక పురు
ముంగా చెప్పుదురో, అనన్యవిమయమెన యీశ్వరశబ్దము ఎవ్వనియందు యథార్థా
మర మో, ఎవనిని ముముత్వువులు ప్రాణాదులను నిరోధించి ఆోనవెదకుదురో, ఆస్థాణుయు
స్ట్‌రభ _క్రీియోగసులభుండు మోకు నష యస మొసంగుంగాక,

వేదాంతము = మూలము, వేదాం లేమ=అన్ని ఉపనివత్తులలోను, ఉపనిషత్తులు
వేద సారముగుటశేతను వరుస క, క మమున సంహిశలకును ఆరణ్యక ములక్రును బ్రా బ్రవ్యాణాముల
కును తర్వాతివిగావున సు (వ,సీస్థి

రోదసీ=భూమ్యాకాశముల నడిమి వ అ దేశను, సృష్టలోని చోటెల్ల

వఏకాత్తు=అద్వితీయుని

ఇతర +అ ప్రా, .ప్పంబు=ఇతరులకు వ ర్రింపక

సార్థార్ష్య మెై=మూ, యథాన్థామరః; సశఅర్థ (అర్హ ము +ఐ

న. ప్రాణాదులుజప్రాణ, అ పొన, సు. వ్యాన, ఉదానము లచనెడియెదు
వాయువులను తమకు వశముచేసికొనినవారు; ఇన్టియములను జయించినవారు.

నిశ్ళే యసము=నిశ్చీత మైన శ్రే, శే యసము, (యేలు)

ఇద్దభ_కివశుండు=న్ఫుట మైెనభ క్టికి వశుండగువాండు, స్టాణుండు ఛ్యాననోచరుం

డని రంగ నాథ వ్యాఖ్య, “శృద్ధాభక్తి కి ధ్యానాల్‌ అవేహిఎ “కై వల్యోపనీషల్‌, ఛి
యోగము అషాబ్ద రోగ ముకన న్న సులువు,

న్థాణుండు=స్థాణువనంగా చలింపని మోడు లేక శాశ్వత మెనదని యర్థము.

ఈ శండవ యర్థమున'నే శివునకు వర్పించుచున్న ది. ఈశబ్దము శివునియందు ప్రాచీనకవుల

కును మఖ 3 కాళిదాసుని కిల ఛ క్ర్రతిళయమును సూచించుచున్నది, ఉదా...

'వాగర్థావివి రఘు. “వవై శ్వ క్యేసితోపి” (మాళవిక యాసృష్టీః (శాపం), అటే భవ
?

భూతి “సాననం నన్టివాస్తావాతి “చూచాపీడి “పముళ్లీ పిజ్ఞభిన్నుః ఈమా త్రముబేత బే

2

కాళిదానుని ఇ వుడనరాదు, రఘువునందు విమ్ణువును, కుమారనంభవమునందు దహ

-
జేవని కావ్యమధ్యమున హెచ్చుగా నుతించియున్నా దు; త్రీమూర్తులయైక్యమును
సయిక 'వెంవ్వకొ నియంన్నా డు,

ఇది 'నాందిక్టోకము-*నాందియనునది నాట కాదులయారంచమందు చేవద్రాహణ
రాజ పభ్భతులకు స్తుతిగా సామాజికాదులకు అశీర్వదచనరూపముగా రి, 12, 18, 22
పదములుగలదిగా రచించంబడును, ఇందు బిల్వ శంఖ చంద (దక మలములు, చ (క వాకకుము
దాది శుభ వస్తువా చకములును కా వ్యార్ధసూచనయు అ కొంద క ట్ల
పదనియమ కథాంశసూచనలు క ప్రాయిక ముగా నాటకములలో నాంది
యని కలంపంబడు చున్న ట్లి ది Mae రంగ ద్వార నామక మెన యంగ ము
గాని నాందిగాదని కొందజఅమతము, (జే, వేం, కా కా స్త్రీగార్సి సాహిత్యదర్పణము,)

“నాఓకమందు ముందుగాఫూర్వరంగము, ఆటుపిమ్హట సభాపుూుజ తర్వాత కవిసి
పీర్మూనుట్క నాటకమునుంాడ “పేర్మొ_నుట్క తర్వాత ప్రస్తావన, అందు నాట్య
వస్తునుక ౦ టె ముందుగా రర విఘ్నోప శాంత్వర్థము నటులం గాపించునట్టి ది ఫూర్వ
రంగమనంబకును, దీని యంగములలో ముఖ్య మైనది నాంది యనునది.

“ఎందువలన మొదట అఖినయమిందు కేబదునో అందువలన వాగంగాభినయా
తక మెన యిది రంగ డాషరనుని యెటుంగంబడును. మలకియం చెప్పిన వు శారంపు నాందిని
రంగచ్వారముకన్న ముందే సటులుచేయవలసినట్టు గా మహర్షి నిస్టెళించినాండు, అందు
వలన నే కాళిదాసాది వ్యబంధములయందును “వేదా నేసి (వనింజాటును ఇ త్యాదు
లందు నాందీల క్షణము పట్టకున్నుది. గ్గక రంగ ద్వారము మొదలుగా కవి (నాట కమును)
రచించునది, అనియు చెప్పబడియున్నది, కాపుననే ప్రాచిన పు_సకములయంద్త
“నాన్ట్య చే న్మూత, ధారి అనుదానియనంకర మే “వేదా నేప ఇత్యాది ఫ్‌ కపున్రాశ
కనబడుచున్నది. ఎచ్చట “నాన్ష్య నే సూత శత్రథారఃి అను వ్రాత పిమట అగపడు
చున్నదో అచ్చట నఖిప్రాయ మేమనంగా 3 కర సూత త్రథారుండు దీనిని
చయోగించినాండు. ప నాచేత నాటకము తొడంగంబడు మున్న ది” అని కవి
యభిప్రాయము సూచింపంబడినది అని.” (సాహీత్య

లో

ఇందు కథాంశసూచనను, శ్లోకమును ఫురూరవునికి ఆన్వయించి రంగ నాథ వ్యాఖ్య

యిట్లు చెప్పుచున్న ది... వేదాంతము (అనలా తళ్సమిపమును ఎవనిని ఆనన్యసాషూన

క్ర

వ్రక్షాపాలన దయాదావీణ్యాదుల సంయోనముచే (వఏకాత్తు మాఖ్యునింగా వచించునో
(బుధులం వచింతురో), ఎవనికీ ర్తి రోదసియంతయు నిండియున్నదో, ఎపనియందు
ఈశ్వర (రాజు) శబ్దము నిగృహాను గృహాది ప్రభుశ క్షి సంప త్తివే యథార్థాకరమో,
వీరాజును మునీశ్వరులు “ఇంకటి భర్ష శీలుండైనరాజా ఇంత కుస్రూర్వనణ జగతిని లేండు
అని నిరంతరము హృదయమున తలంతురో, ఆట్టిస్టాణుప్పు అనగా అతిథీరుండు, (పురూ
రవుండను సీరాజు ఇద్ద భ _క్రివకుండు (సంగమనీయాఖ్య మణిబే జాక్వళికి మరల సులళ
ముగా వశుండై నవాండ్రు-_ఇట్టి సుగు ఇసంప క్రిగలరాజు-_మోకో నిశ్మ్రే'యాసముల
నిచ్చుగాక అని. 3

పుట 1. సూత ధారుండు.__క థాసూ త్రృమును ధరించువాడు న్యూకథారుఃడు
శ ధాన నటుండు. ఒక నూ క్రధారుండు 'తెరచాటన నేని బయటచేని చాందిని పళిం
చును; అనంకరము అకండేయేని, అతండుపోయి (స్థావకు:డను"పేరి) యింకొక స్మూత్ర
థారుంజేని తెరబయట క స్తావనను జరుపును,

పారి పార్శ్వకుండు నూ కృథారుని యనుచరుండు; అకని కన్నను తక్కు_వనటుందు,

పయోగబంధము='వ్రయోగః అభినయః బధ్యలే అస్మీక్‌ ఇతి ప్ర యోగబంధో
నాట్యమ్‌. (కాటయ వేను) ప్రయోగమనంగా అఖినయము బంధింహబడియున్నది గాన
వృయోగబంధము, అనగా నాట్యము, ఇచ్చట నాటకము,

ప్రృయోగించెదను=అడింభెదను. |

ఆర్యమి శ్రులా= పెద్దలు, పూజ్యులు,

పద్యము ౨, న్నేహేతులమోంది దాతీణ్యముచేక నేమి, కథయందలి శోరవము

చేత నేమి, సావథా నాత్తుల్రై శాళిదాసు రచియించిన యూ రూపకమును మిరు ఆవ
ధరింపుండు.

(పృణయవంతు లం=సన్నేహితులం (కమ విద్యయంవలి చేర్చును ప్రకటించగా
చూడ బ్రాక్థిం చునట్టి మాయందలి దాక్షీణ్యముజేశ నని కాటయవేమ.) పస్తు=ఇతి
వృత్తము, కథ, పుసుముంంవర్టింపదగిక నాయకుండు మొదలై నవారు, దృశ్యము
శ్రోవ్యము అని కావ్యము ద్వ్యివిధము, అందు దృశ్య మఖ నేయమా = ఆదియే రూవకముట్లై
నాటకమని సామాన్వముగా చెప్పినను నాటకము దళశరూపకములలో నొకటి, ఘావపక మే
సామాన్యవాచకము, నటునియందు రామాదిరూవము నారోపించుటబేత నాటకము
లన్నిటిని రూపకములందుగు, భూపశములం వది ఉపరూపక ములు వదు నెనిమిపిః

శ్రీ

విక క్క మోర్వశీయమును సంస ఇ కలొతణికులు ఉపరూవశములలో నొకటన
శ్‌ టకముగా -ప్రీర్కొనిక, “త్రో టకమున నడు ఎనిమిది తొమ్మిది అయిదు అంకము
si) దివ్యాదివ్వుండు క! డు; ప్రశియంకమునను విదూవ.కుండుండును,
అందుచే నిందు శృంగారము అంగి.” (సాహిత్య: 6-౫౪ ౦)

శు, 2, నేపథ్యము - వరచాలో పలి (వ,చేశము. అచటి సూచనే చూళికయని
పీరు, ఇది ఆర్థోపకత్నేకములలో నొకటి, అవి సుదు._విమ్మ_ంభ వృవేశక చూళి కాం
కావ ళారాంక ముఖములు,

వ 3. నరునిసఖుండైన మునీం ధుని తొడనుండి జనించిన యప్పరస (ఉర్వి)
కు చేఠుని మ్రోలనృశళ్య సేవచేసి వచ్చుచుండగా మార్లమధ్య మున ఆసురులు అడ్డుప డగా
ఆపృరసలగ ణము శరణు నై కుయి వెట్టుచున్న ది.

నరుండనియు నాశాయణుండనియుం నిమవురు ప్రౌబినులం బముములు బు శ్వేదము
నందు పఠింపంబడియుంన్నారు, వలో నారాయణబుషేతొడనుండి ఊర్వశి జనించిన
దని వారిన వంశము,

నాక రమణి=దేవ స్త్రీ, అప్సరస ఉర్వళి. వి త్రపుండు=కు'బేరుండు.

అర్థ పథము స=మార్షభోధ్యమున, అనురారులుజ దేవతల శత్రువులు అసురులు,

ప్రస్తావన - నటియీని విదూవకుం డేని పారి పార్శ See త్ర ఈ, ధారునితో
న్వశార్యమాలంసార్సి చిత త్రృవాశ్యములతో_ నారంఖించి నాట్యవస్తువును వ, వ శేంనించునట్ట
సంభానణ ఆముఖము అనియు (ప్కస్తావనయనియు పేర్మాంనంబడును, న్‌ తస.
ఐదు - ఉద్ధాత్యశము, కథో దారము, పయో గతిశయము, ప్రృవర్షకము, అవలగితము
ఆని, ఇచ్చట 'కావరయ్యా... మొదలగు వాక్యముల త అప్పరసల (వ, వేళమును
సూచించి సూత్రధారుండు నిమృమించుటచేత తన ప్రయోగమును అతిశయించిన
(సృయోగ మును పృయోగించి నాడు, దీనిచే తర్వాత వ,పేళించువారు అప్పరనలని
సామాజికలకు తెలియును, (విమర్శించిచూడంగా వృస్తావనయనునది నాటకమును
పీక్కొనిన వెంటనే నాటకము ప ప్రారంఖించుటవ తగినవాక్యమా, సూత్కథార సంభొ
నణకును నాటక చ్రథమాంక మునకును అతుకువంటిదిగాని నాందీ శ్లో క్షము"విందలు
సూ తృథారాదులు నిన మించు వరకుగల 'సంభావణయంతయంనుకాదని "తెలియు
చున్నది.)

సృథమాంకము

పు, త కావగయ్యా - ఆడేవాక్యమును మరలచెప్పుటచే సూ త్కథారుండు
సూచించిన యప్ఫరసలం వీరే అని తెలియును,
అపటీచేపము=కటాలున, సూచనలేక పా త్రము ప్రవేశించుటయు నిమ్మ"
మించుట మెం నాబకలతు ఇ విరుద్ధము, సూచన లేకయే పుళూరవుండు (వ,వేశించినందున
కవి అపటీతేవమని చెప్పుట. అపటియనంగా తెర. దానికేపము తెజచుట, తటాలున
'తెరశ్రోసీకొ నివచ్చుటయని యర్థము. కావుకనే రాజు తనపేరు తానే చెప్పుకొ "నిను,
సూరోజస్థా న ము - సూర్యభగవానుని సేవ, నిత్యసంధ్యాపందనము గాదు. దీనిచే
నతడు సురివటీపొరియని.మం ఆకాశగమనముగలవాండనియుం సూచన, చానిని
ప్రరూరవుడు ఈ. నాటకములో నొకవర్యాయ మే జరిపియం న్నాండు, చూ, “సూర్య
భగవానుని ఉపస్థానంచేసి వచ్చినప్పటిళుంచి ఆర్యపు త్తుండు కరూన్యవృాదయంు:డు గా
శనబడుతున్నాండు' రాణినాక్యమని వేటిచెప్పుట. వ్ర వేశకము, ఫుట 11.
అనురనర్పము - మూ. “అనురావలే పాల్‌” అవ లేపమరంగా శర్వమని రంగ నాథ
వ్యాఖ్య. దగ్పమని కాటయ వేముండు దర్ప మేమెణుంగు. గర్వము కేవలము ఆనవాొంకార
సూచక ముం దర్చమా విశ్చంఖల వర్తనమును దురాశను సూచించును.
తపో వేష పరిశంకితుండు _ విశేషత పశ్చర్భచే నెవంత్రైనను తన పదమును
వాంఛించి పొందు నేమోయని దేవేం దనికి నిరంతరము భయము. కావుననే తపో
భంగమువేయుటకు అవ్చరసలను పంపుట,
. హీరణ్యపునము అకాశముననున్నది. కావుననే “ఆ కాళగమనము” కావలసివచ్చి
నది చూ. మవాభారత _ వనపర్వ.
అవథారు=చి త్తగింపవలయంంను. “అవధారయతు” ఆను 'సంస్కృతప దముయొక్క
ప్రాకృతయా పమగు “'అవధారజి' ఆనుపదమునకు ఇది వై కృతము. ఇందు ఆచ్చ
తెనుంగులో లేనిది ఒత్తమరముఉండుటయు, ఇది ప్రాకృతమునుండి లిజింత మునక వై కృణం
| బసటయం, పృక్ళతిలో పథమ పురుషమైయుండుట ము విశేషములు, (శృం, నె.
సర్భంకమా న్యాఖ్య, పు, 227) అవధారు . దీనికి నిశము అర్థమని య “ఆవధారణక్‌

6

చ కృతియనియు సీ శారామాచార్యుల వారు. “అవథారయి (==చికృగింపుము) “అవధ్యా
యతు” (=చి కేగించుంగాక,) అను సంస్కృత | కృియాపదములకు [క్రముముగా “జ్ర
థారను” “అవథార ఉి ఆని ప్రాకృశమున rel రండనది రూపమునను త్రోొలిి
ఆర్థయునను “ఆఅవభారుినకు చేర్చుగానున్నది, కండవదియే ఇట్లు అర్థముతోో(హడ
క (శృం. నై. సర్వంకషహో వ్యాఖ్య. ఫు పు. 68788)

ఫు, 4 హేమకూటశళిఖరము - ఎత్తుగావున చూచుట కనుకూలము,

ఆయువ్మంతునియాజ్ఞ _ “రథిని సారథి ఆయుషు ంతుండా అనవలయును, (స్మా
ద 6 పరిచ్ళేదము, సూ, కకి౧) సూతుండు కంచుకితో సమాన మ ర్యాదనుపొందును;
సామాన్యముగా వృతా రొజు వీరిని మర్యాద గాచూచును, ఉదా, ఊ శ్రర
రామచరిత్రణాో కంచుకి “రామభద్ర, ద* అని అర్ధ్‌_ “కిలో “భువారాజు' అని మార్పుకి” గును,
రాముడు చిజునవ్వుతో “ఆర్యా, భ్‌ పరిజనమునకు నిక్ళ_ముగా నన్ను
గూర్చి రామ దృ అను నుపచారమే శోభ్గించును. కావున అల వాటు వ, కారము
పలుకేము" అని చెప్పును సాధారణముగా గొప్పవారే సారథ్యము ప
అవిద్యకు అధికమైన గొరవముండెడిది, కృష్ణుండు అర్జునుని సారథి, సుభద్రకు అతండే
అ విద్య చేర్పియుండినందున పొణిపోవునప్య దుప కరిం-చినది. సత్యభామ. శై శేయి
మున్నగువారు రథచర్యాదులను “ేర్చియుండిరి,

ఇంద్రాపకారి _ కావుననే తనకార్యము జయమగుననీయు, చేవతలు సాయ
పడుదురనియు భెవము,

వ ఈ. గాలి వీచుచున్న వేగమువేత మేధుములు, భూమిపై రథముపోవునప్వుడు
దుమూరములేచీన ఛెట్లుండునో ఆవిధముగా పోవుచుండినవి, చక్రములు లిరుగుటచే
వానియాకులలో “హెచ్చుగా అకులుండిన నెట్టుండునో ఆట్టుండినది; గుజ్జముల"నె త్తీన
నున్న ఇచామరములు గాలికి కదలక చి ల్రీతేయులవలె నున్నవి; జెండా చక్క గావిచ్చి

నట్టు కొయ్య కొనలో నింవయాన్నం

మేభుములు గాలి ననసరించిపోవునవి, చక్రములు తిరుగుటలో మామూలు వేగ
మెనచో ఆకులుకొంత తెలియ: ను, గుజ్జముల' నెత్తిన నుంపబడిక *చామరములం ప్రక్కకు
వాలి ఇట్టునటు పడియుండుట సహజము, జెండా వ త్త ము గాన వ్రాలి మేయుండును,

7

కవి రథవేగమును చక్కలగా వర్థించినాయడు. వేగముగా రథమాపోవుటబే జేర్చడిన
గాలి వినరుచేత "మేఘములు దుమారమఃవలె సెగిరిపోవుటయం చక్రములు గి అగి అతిరు
గుట చక్ర మంతయు అకులు గీజులు గాను చామరములం ఇటకినటువ్రైఆక నిలువు గానే

తోయ:బడు చుండుటయు, జెండాగుడ్డ మడతలులేక చక్కంగా విచ్చినటుండుటయు
శ్‌. య
ననువికేషములు 'సంభవించినవి,

నిర్దిన్హ వ దేశము _ ఏర్పాటుబేసికొనినచోటు _ హేమకూటశిఖరము.
నిగుడుతున్న - గాలిచేత ఈ నిగుడు,

చి కృలేఖావలంబితనా స్లచి త్ర లేఖచే పట్టుకొ నంబడినచేయిగలది. భయనిమోలి
తాఖీ=ఛయమువే మూతవడినకన్ను గలది, ఇందుచే అసురుడు పట్టుకొని చాలసేపు
శకాలేదనియు ఆ భయముచే ఉర్వశికి కలిగినమూర్భృ ఇంకను ేరలేదనియు, ఇంత
లోపల నే పరాక్కమపంతుండు పురూరవుండు సులువుగా శీరి దానవునిజయించి ఊర్వశిని
విడీపించెననియు తెలియుచున్నది. ఇదంతయు ఎక్కు_వ కాలముపట్ల లేదు,

ప. ౫ పీసి, భీరు, అసురుని భయముపోయినది; వ,జ్రియొక్క_మోహమ మాల్లో
' కమలను కాపాడునట్టిదిగదా, కావున ప్కభాతసమయమున పద్యాకరమున ఈశామరలుం
బోలె సీ విశాలచేతృ మాలను తెజచిచూడుము.

ఇందలి మొదటి శండు చరణములంను వ క్షశేశికాండనియు ఫురూరవుండనియు
ఉర్వశికి సూచన పురూరవుడు శేళిని కొ ట్టుటకుముందే ఆయమ మూర్చిల్లె ను. భయము
శదని నసూచించుటకే ఈవాక్యము, వృత్యూషము= తెల్ల వారు జాము.

రాత్రియంతరుం శ*మర ఫువ్వులుముకోళిం చియుండును, ఊర్వశీ నేత్రము లే తామర
ఫువ్వులుం* శ్లీరిదానవుండు రాత్రి. వానింజూడంగానే ఊర్వళి మూర్చిల్సిన ది. పురూరవుడు
ప్రత్యూవమాు యు ప జ్రిమహిము. న జి, ఉదయింపనున్న సూర్యుండు క కాకలు
నకీ పద మువిచ్చును. పురూరవుని దర్శనము చేత నే ఉర్వశీ చేతోనీ లనము కావల
/ బాశ ల జాకీ
యాను (పురూరవునికి ఉర్వశీ చే క్రదర్శనము అభిలపణీయము; తన శృమకు ఫలమ.]
వజ్ర = వృజ్బిము ఆయుధముగాగలవాండు, కావుననే ఆతని మహిమను జగ
శయ 4 అవనము=ముల్లేక ములను షరవీ.ంచున ది
ఆ

ఇంకనూ = భయముపోయినను,

8

ప. ౬, కుసుమసదృ్భశబంధనమును పడతియెదను యిప్పటికి నదరు విడువద; స్తన

మధ్యో చ్చా కసీతనడరిడు వారిచందన, దవాంకము దీనిందెల్చెడి,

కుసుమ నద్భశబందనము - పువ్వు తొడిమతోో నంటియంన్న ట్లున్న, అ లినుకమార
మని యభిప్రాయము,
స్తనమధ్యో చ్చా పసీతనడరెడు - స్తనముల నడిమృప్ప దేశమున ఉచ్చా పసముచేక
గుండెలు కొట్టుకొనుట "కెలియచున్నది. పురూరవునిదృష్టికి ఇచెట్టు కనంబడినది 1
కంచుకములేదా ! ఊహించియుండునా? ఉర్వశకి కంచుకముకలదు. చూ, 'శుకోదర
శ్యామలము. , * స్పనారశుక ము” ఆంక_-.4, పు 658.

ఈమె హృదయము అలిసుకుమారము, ఫ్రువ్వు తొడిమనంటి మున్న ట్లుశేరీరము
నంటియున్నది, గాలికే పువ్పము తొడిమనుండి రాలుట లేదా! అట్టి యామెకభయను
ఇంకను తీరలేదు. ఉచ్చ ర్రైసనిశ్వాసముల. వేగము చేత గుండెలు కొట్టుకొ నుటవలన
_స్తనములనడుమ ఫూసియున్న వారిచందన లేవము కదలుటబేశత అది తెలియుచున్నరి,
ఈ నువమారి ఏమగునోకదా - అని యభ్గిపా) యము,
అచ్చరలాగ , భయవడుట మానవస్ప్టభావము, ఆప్ఫరసలకు తగనిది ఇది,
రాబోవు మానపత్వమును సూచించుచున్నది.

ప, ౭. లోపలి మూర్చ చేతరుచుండగా ఈ జవరాటు - చంద్రోదయ మైనంక
వీకటి అడంగుటచే రా త్రి ఎట్టుండునో ఆట్లును, ర్మాత్రీ_ వెలిగించినమంట పొగతన
చెట్టు ప్రశాశించునో ఆ అట్టును, గట్టులో క్రొంతభొగము సీటిలా' దొొర్భినయెడల' నీరు
ves క్రమముగా శేదకొను గంగానదివ లెను - తోచుచున్నది. శ్ర క మముగా
. మూర శేరుచున్నదని భావము, ఫూ ర్లీగాపో లేదు.

వల్చులపగతురు _ బహువచన పృయోగముచే పురూరవుడు శేళిదొనవుని వాని
సవాయులై న యసురులను తా నొక్క_ండే కొట్టెనని తెలియుచున్నది.

మహేర్నగ్రు, దుడేమెనా - ఈమెకింకను జరిగినది తెలియదు.

మహే హం దనితో నమానుండ్రై న - ఎక్కువ గారవనీయ(డని యళ్శిపా యము,

ఉపకార్‌౦ - ఊర్వశి పౌఢనాయికగాన చూచుచుసే శృంగార భా వేదయము,
¢ ఈ కారకా శ పండ wes అని, ఇది ఈ నాటకమునతో బీజము,

|

9

నారాయణబు షిని వలపీంప = వలపించుట శపోవిన్ను ముకి” ఆకు. “తపో విశేష
పరిళంకితుండుి ఇదా మెహేం యుడు.

ప, ర ఈమెను Eb ae బ్రా గొప్ప కారతినిపొందన చం దుం
డాయెన్యా; లేక అతండే ఆదిరసమయిన శృగారరనమునకు మూలమయిన మన నథుం,

చ్రైతృమాసమా; ఆతండు, వేదములను వల్లించు జడు(డు, పురాణబుషీ, అన్ని ఆశలును

పోయినవాండు మనమును టందింగొను నీనుందరరూపమును ఎట్టు సృజించియుండును!
ఉర్వళి అతిసుకేమారక చే శృంగారమయిగాను పువ్నమయిగానునున్న దని యర్ల ము,
వేదజడుండు - అర్థము తెలియక గుడ్డా "వేదములను వల్లె వేయంచానికి

ముర్యాద తక్కు_న, *ీవలము మొద్దు అని. కవిళాకన్య “ఛాందనుని చండాలంనిగా పరిగ

.ణించినది... నె స వ్యాకరణజ్ఞ మేతి పికరం,..దూరాత్‌ 'సంకుచ్చితెవ గచ్చతి యథా

చండాలత శ్యాందసాల్‌' అకలి బిల్ల ణీయక్‌,

వ ౯ నిన్నెడయలేక - ' ఉర్వకిశెట్లు పురారవు ని-పె నళ్ళిలావజనిం చినదో అటే
పురూరవుడు ఈ వాక్యముల చే తన యనురాగమును 'రెలుపుకొనుచున్నా డు, ఆమె
చెప్పుబదులుచే ఆమె యభిప్రాయము ఏ ఎదురు చూచుచున్నాడు.

వ ౧౦. గాముంబానీనరాతిరిసామిక =(చం
వదలిన రాత్రి స్వామి (బేరాజు) చంద్రుని, ప

(సృణయిజనము = పురభూరవుండనియం, చెలులనియు శేష,

విశాఖాసహితుండు = ఊర్వశీ చిత్ర లేఖలతో వచ్చినందున. ఉర్వళికి తగిన
నాయకుండని సూచన,

చారణులుంజన్లో శ్‌ పాఠకులు, న

వచచ విజయ పశ స్తీ, ఏిజయగీలి, (చూ, శండవఅంకము పద్య,
81. ఉదాహరణము=వ్రాంత, 0

వి క్రృమాలం కారముజపరా క్రమమునకు అలంకారము, ఈ వి కమళబ్దము మక
మాదిత్యుని నిశేశించునని కొందటు తలంతురు,

ఆవనరము=సమయము. ఆకోలమ..

వ్‌ Ww
ద్రభవాణకాలము ) వామును

ఉత్పతనభంగము _ పుతారవుని చూచుటకు మిష, చూ, శాఖం, “కాల్ముళ
సీ
మము జే

10

నీకావళిజనిడుదహారము, ఒక ఆలంకారమును, “ఫూర్వ ఫూర్వమునకు ఉ_క్లరో క్ర
వము ఏళశీవ, అఇముగానుంపంబడినను తోలంపంబడినను, ఇరు చెజంగుల -సేశావళలియగను.
సా, దః ద్వి, ఫె ఫు, 124 వారమున ఒక దారమే యుండుటవలన తెగునని భయము,

దిట్లనుగా కగులుకిొన్న ది= ప్రేమబింధము దృఢమని యర్థము, దీనిచే ఉర్వ!
మనస్పంగమ'నెడు ద్వితీయావస్థ చూచితమని కాటయ వేముండు,

ప, ౧౭, ఉప్వుకడలిలోన = 'సప్తనము దృములలో నభమము. మారుతౌ స్తము=
వాయవ్యా స్త్రము. దీనితోనే పురూరవుడు శేశిదానవునింగొట్రెనని మత్స్య పురాణకథ,

ప ౧౮ తండి డ్రిమధ్యమపదము, తం ట్ర నారాయణుడు. ఆకాశము విష్తుపదము
(వియత్‌ విష్ణుపదమ్‌ సం ) “పితుః కా మధ్యమం పదమ్‌ అఆకాళమ్‌ es
చేమ, నారాయణబుషి నారాయణుని యవతొారమని భాగవతము:

ఇచ్చట ఉర్వశ్యాదులు నిను మిం-చినను వ స్తువిచ్భ్చేదమగుచున్నను రాశానందు
మనస్సంగమ మేర్చడి తర్వాతి అంకమందలి కథతో కలియుంటఖేళ బిందువని కాటయ
-వముండు,

మింటిశిగయుచు నీ సుందరి నామనమును హారించినది. (ఇది) రాజవాంసి కమల
నాళమును ఖండించి స్యూశత్రమతోడి నాళపుతునుకను కొనిషోవునట్టున్నది. ఇందు
విశీవ మేవమనంగా న్యూత్తము నాళీంపు తునుక లకు కెంటీ కిని అంటియుండును,. అక్టో ఈశని
మనము సూ శ్ర ముంబోలె సుందరి సంటీయున్నదని భావము,

(ద్ర,వేశకము _ నాటకలవణము ననుసరించి కథావ నువు (నాటకకథ)
సూళ్యతు దృశ్యము, చ (శ వ్యమున గును, (వృత్యతదృళ్య శ్ర శ వ్యములుగాని విషయములు
సూచకములు, వీనిని అర్జోేవకే పకమలచేళ సూచింపవలెను. ఆవి మైదు.విమ్క.౦గ,
చూళిక్క అంకాస్ట, ఆసీశావశార, (వృవేశక ములు, ఆధమప్యా క్ర తలచే నూచింపంయబడు
నట్టి ది (వృ వేశకయ, ఇది భమ. నుధ్య వచ్చును,

ఆర్యుండు - విదూపకుండని యర్థము,
ప, ౧౯. వాళి = సూర్యుండు, లోకళమః వ (వృవృ తి = (సూర్యునివరముగా)

లోకమానందలి చీకటియొక్క్ల వ, వేళము తః... లోకమునందలి పౌపపునడక;
పరిలూనము*జచక్‌ శై గా కోయం పడినది,

1

సీక్రను సూర్యునికిని కార్యభ రాధి కారములు సరిగా నెలకొనియున్నవి; మివలన
లోక ముయొక్క_ తమః పవృ త్తి (పాప పునడకయషి రాజుపరము, వీకటియిక వవ

మని సూర్యునిపరము) చక్కగా నుద్ల ద్ధ ఎత మగుచున్నది; అకాశమభ్యమున గ జ ఫై
ఒక నిమునకాలము ఆపను, సీక్రోను ఏరా యాఆవభెగమున వర్హాంతోఅకు
వస్ట కాలము=కటవభాగము, ద్వితీయాంక ప్రారంభమున రాజు కార్యాసన

నుండి లేచినాండు. ఆతని కింకను భోజనవేళ లేను. సళ త జ
మథ్యాస్నామెనది. (12 A.M.) ఈ యాజవభాగము మధ్యాహ్నము. 1-80
(1. M,) మొదలు 8 (P, M.) వజకనియుం,. దినము ఎనిమివఫాగములుగా విభ క్ట
మనీయు కొందజు వ్యాఖ్యాత లభి పాయ పడిరి, దినము ఎనిమిదిభా౫గము లగుచేని రాజు
12 గం, లు క*రశ్యసననమును వదలును, భోజన వేశీ అంక వొ, దగుట పొసగదు, పైగా

నయ్యది దినములో నైదవభానగ మగును. శావున స

వండ్రైండుభాగ ములుగా
నుండును,

ఒకొ్క్కాక భాగము ఒకగంట, రాజు కార్యాననమును 11 ౫౦. లకు వదలి
యుందుకు, వ్ర దున 6 గం, లకు దినము పో రంభ -మెన 11] క ఐదుభెగములు పోగా

11 మొనలు న్‌ వణకు పశ్రాంతి కాలము, తళ్వ్వాత భోజనము, ద్వితీయాం కాంతమున
12 ౫౦. ల కాలమెనచో సరి గానుడును, (శౌ స్త్రీగారి యభిపోయము,

/
ద్వి తీయా ౦కము.

ఊక్క_ంఠితుండు=ఇప్టవ స్తుపా వయందలి వేగిరపొటుగలవాడు, *వంటయింటికి
వెళ్లాము” అనుటచే ఇంకను భోజన కాలము కాలేదని తెలియంచున్న ది న్‌ జ్‌

మ శ మా

వ ౨౧ ఈ దివ్యనుందరియొక్క శరీరము ఆభరణ; కల
(ఆనంగా వానిని ఈయమగాల్బుటచే వానికే ను. లనునగాదని.
భావము); వస్తాద్యలంకరణములకెల్ల తాను అలంశరణము; ,ఉజమోనమలగాల్లే వృత
మానము (అనంగా ఇకరవస్తువులతో సీమెను పోల్చి థౌవ్టాటకన్న బ్షైతవనువులను
ఈమెకు పోల్చి 'చెప్పుటయ్‌ గుణమని భౌ.) ఉపమానము అభికగుణము, ఉవమేయము,
న్యూనగుణము, ఊర్వశీ సౌందర్యమును మణ్‌ొకవ స్తువునక్‌ పోల్చుటక న్న్న వద భను త త్తమ
వస్తువును ఈమెకు సీోల్చిన గుణము 'తెలియుంనని ఫావము, భూతాలను ఈమె

12

తొడుగుకొనుటవే వానికి విలువవచ్చినది. వ స్ర్రాది పృపాధన విధి! ఈయమయే ఆలంకరణ
మైనది, అన్నిటికిని ఈ మెయీ కొ లతగజ్ఞవంటిది, ఈమెను బట్టి ఇనరుల నూహించుకిొ న
వలయును...

చాతక, వృతము _ వర్జోదకమునకు ఆశించి చాతకము భూమిలోని నీటిని ఎంత
దప్పియైనను త్రాగదు, ఆభే రాజు ఉఊర్వశీలాలసుండై మానుషీసంగమును వదలెనని యబి
పాఠము,

దివ్యరసము=దివ్యనుందరితోడి శృంగారము; వానసీరు,

ఏవి_క్లము=నికాంతము.,

ప, ౨౨ నిషేకమంజులం జేయు చు= పృనవాథానవతిం7ా జేయంచుు అతి మధు
సంపన్నంగా జేయుచు స్నేవాదతీణతలు-మాధవియందు స్నేహము, కుందలతయందు
దక్నీణత.

సీయఖిని వేళంకూ డా=రాజూ (సృవర్తనకూడ, వాస్తవముగా రాజు ఊళ్వశియందు
'స్నేవామును జెకీినరియందు దామీణ్యమును చూపుచున్నాండు.

ప, ౨౪. తరమిడి పాండుప శ్ర ముల, , గాలిజే అకులన్నియు రాలిపోంగా మి!
లినవన్నియు చిగుళు లే అనంగా మన్మథ బాణము లే, చెట్లయందు వేజీేమియంలేవు, ఆంకు
రముల చూపంబజాగినవి_--వయుటకు సిద్ధముగా నమరియున్నవని ఖాపము,

ప, ౨౫, నఖుండా, వసంతలవ్నే నూగ్గపా' యమునభును హౌ)ఢపా)యమునకును
నడిమిదశను చెందియన్న్న ది ఎట్లన గోరింటస్రావులం స్తీ అసోళ్ళ వలె ఎణుపుగాను పౌర్మ్య
ములయందు నలుఫుగాను నున్నవి. అళోకము ఎజుఫురంగుచే నొప్పుచు వికసేంచుటకు
. (పుష్పీంచుటకు సిద్దముగానున్నది, తీయమామిడిపూవులగు త్తి అప్పుడే తొడగుచు.
ఆగృములయందు క్రొ ద్దిగానంటిన పుప్పొాడియొక్క_ వసుపురంగువే నొప్వ్పుచున్నది,

ఇందు సెరెండువిశేవణములచేక ముగ్గదశ సూచితమనియు మూండవనిశేషణ
ముచే యావనము వర్ణి ఉహఅడనదనీకూః రంగ నాథవ్యా ఖ్య.

వ్ర దోషము==రజనీముత్తిము.

వ, ౨౬, అదేవరమణిరూపును గన్న కారణమున నాచూపు దుడుకుత నమువహీఏచి,
ఫుష్చించిన వేయైనను ఉవవనలశలయందును వంగిన (నృమ్హ తగువులందును రతిని
పొంగ్యటశేదు. ఇచ్చట పువ్పములు అభరణనులవంటివి; గికముల చిన్న శాఖలుగలని

18

గాన చేతుకవంటిచి; లకలు ఊర్వశీ శరీరమువంటి షి వీసిెకెల్ల ఉర్వశ్రీసాసాద్భ శ్యమున్న ను
ఆ చేవతా స్త్రీ సౌభాగ్యము లేవని భావము, “రతి” శబ్లస్వార స్యమాను (గృహించునది,

a SEA కన్నదరుట మొదలైనవి.

అపరాజితయ నే శిఖా బంధనవిధ్య. చూ. ఉపోద్ధాతము

యమునతోం*... వ (వృతిష్టాననగరము___

? మ త వష్షి

థాని; గోదావరీతీర వరద చరిక్ర ప్రసిద్ధ
గానలయు,

నందన వనఖండము=రనుణీయమెన నందనోజ్యానఫాగము.

__ ప్రశిష్టానోగరము శాఠపావానులకు రాజు
ము ఈనగరము అపపేగి చే మజియొళటి

సాతిశయ ప్రియదర్శనుండు = స అతిశయ. ప్రీ యదర్శనుండు, అతిశయముతో
కూడిన వ్రీయమైనదన్శనము గలవాడు, మునువటికన్నను సుందరముగా నగవడు
చున్నాాండని యర ము.

లఘుసత్త వ్రిము==స_త్త్వగుణము కొ అవడినది. దాక్నీణ్యము'లేనిది,

వ, ౨౮, కామునంపజకు==ఎమదన బపొౌంనమూపా ములకు, సళల్యము ఆఇబటొణముగలదిం

ప ౨౯. మద్ధృదయాభిషంగముక్‌. = మత్‌ ఇహృదయ +. అఖివంగముక జనా
'హృదయకుందలి క ఆవధీరణ=తిరస్మా_రము. అలబ్బఫః లోదయనీరనంబులకొొ గల
యిక కోర్కులంజు పృతిఫల(ప్రా ప్తి లేమిచే సరస వత కపప నిన; (ఊర్వశిని) కలయునట్టి
కోరికలను,

భూర్జప శ ర్త ము=బుజవ త్తిదియా-కు, ఫఘూర్వము జనత చ్రాయుచుండిరి.

యథో తో గ

నాగ రకుండవయ్యాజన గరకుండనగా 'సరసుండై న నగరవాసి, ఇచ్చట వ్రా వాత వినం
గోరినందులకు రసికుండని భావము,
] ప. ౨౦0, అమృదితకల్చ్పతల్పము=( తౌవము పోంగొట్టుటక) మృదువుగా శ్రేయం
బడీన కల్పప్పృతంపు (పారి జాకపుష్పంబుల) శయనముగలది. ఈ మెయి:=ఎఈ కరీరమును,

వ ఏ౧; ఉదావారణము=వ్రాంత్‌; వశ స్తీః శోకము, చూ, జయోాదాహరణ శు,
ఉత్ప వంపు = కన్నులు పూ వూ. ర్రిగాశిఅ చిన అనువ క్రమ = వేరినది, అబ్రముగ =
జబ్బు ర నగ

14

సహ స్తమును=న్వహా స్తలిఖత ముకు; సొంతదస్తూరిని,

లిరస్క. రిణి=అదృశ్యముగా నుండుట,

చ, 5౨. కూడ లి=సంగను, ప్రదేశము. కళిందభవ=యమునః

వ. 3 3, ,పృియదర్శన ఛాళి=ఉర్వళి యవస్థ,

“త ప్తమగు. , .త ప్షమునకు”_ కాలిన యినుముతో కాలిన యినుమునదుకుటసులువు,

ఈజనుని స్మ రింపవలెను-అపనియే చేసినది, అటలోకూడ ఈధ్యానమువేక పురు
హోత్తముండనుటకు ఫురూరవుండని చెప్పి శాపము గృహించినది,

ప, 3౮, ఊనరసమలురసము లేనివి. ప్రణిపాతముజ మొ కూ.

పగలు సగవఃగడ దినది-ఇప్పుడు 12 గంటలై నవి,

మి శే విష కము,
శ్రీ విష్కు ంభకము

విహ్క_ంభలత్త ణము - “జరిగినటియుం జరుగనున్నవియు అగు కథాంశములను
సంగృహముగా 'తేలుపునది విమ్మంభము; అంకమునకు ఆదియందు వచ్చును. మధ్యము;
డగు సా శ | నుధ్యములగు నిరువురచేతంగాని cn శుద్ధమగును,
అచే సీచమధ్యమప్రయు క్ర మేని సంకీర్ణ మనంబడును.) (సాహిత్యదర్పణము) ఆది మధ్యకు
పాత్ర, త యగ గాలవునివేతను సచపత్ర యగు సెలవునిచేతను స్తవ ర్రింపంబడుటబే
మి న్ధ శ్రోవిమ్యంధకము,

ఛరత శిమృరిల==భ్గ రత మహర్షి యొక్క శిష్యులు.

ఆసనము =కృష్ణా చిన మో లేక వ్ర మ్రాళిన మో. దానినిసూయంచు 'వింట'ే!
నందున నే పైలవుండు అటచూడంగలిగినాండు.

ప యోగమును= నాటక ప దర్శనమును,

WU హ్‌

దివ్యస్థానంజదేవతలపదవి. మానవత్వము కలుగునని భావన్యు

పురుషాంతర వేది=ఇకరులవాదయముల నిటింగినవాండు.

త ప్రీ చరా అ క్ర సను
కంచుకి-రాజుల యంతఃసప్రరములలో చరించువా:డుకు, సృష్థుండు వ, బావ్యణుం
డును, గుణావండుండురు, ఎల్ప్హవనుబ్రయంన్న నూ కుళణబంందును నగుణాందు కంచుకి,

15

పం కం, గృహన్థులెల్ల రును లేతవయనున సౌఖ్యము లనుభవింతుర్వు తర్వాత

ఎల్ల భారమును తమబిడ్డల పె వె నిడి వి శ్రాంతినందుదురు. మా టి 1 నిరంతరము శరీరమును

శరత ఈ ముస పలికిన, అ సవ చెజగానున్నది, స్రీలవె ప నధికారము కప్పము
(కంచుకి ము'సలివాండుగానే యుండవలయునను నియమముచే నీతనికి ఈక.

మిలో సీయుద్యోగ శ్రమ, ఈనాకరికి పెన్షనులేదు, చావే పెన్షను, కావుననే ఇదిచెజ)
నియమనస్థు రాలు== (వృకముపూనినది,

ee మేలి పుడక [కరక మన్మి_గడలక్‌" = ఉనికిపట్టులందు,
eee. బడలినవి, శిఖుల్‌ = నెమళులం వలభుల్‌ =పంచలు జాలధూవ
ముల చే=కిటికీలనుండి వచ్చు పొగవేర, పారావ తాథ్య క్రియకొ=ాపావురము లను దృఢ
శంకను కలంగంజేయంవానినలె అచవకాని క్రల్‌ (వంతు ప్రకారము) తమతమపనులలో
జీర్చాటుబేయంబడిన; బలిఫుస్పాంచిక మైన ఠావులను=ఫూజానిమి కము బలిప్రన్పమలం
"బెందలై నవి చల్దంబడియున్న వచేశములలో (వాకిళులయందు బ్రజ్వ్వ లద. 44
దీవంబుల బంతురు = సాయంకాల మంగళదీవములను,
ఉంతురు, ([దీవనాలు వెలిగించు వేళ]

వ ర౨ి, చట్టువలం= జెక్క_లు.

(పృకాశభూనములై నవానిని

యథానిర్భి న్టుడు=ముందు గా చెప్పంబడినట్టివాండు అబెవిధమున,

ప ఈర "అకలితవినోద మె. . =... చు = వినోదమేమియం శేమిణేక (పొద్దు
పోనందున్స చాలసేపు జరుగుచున్న ట్లుండిన జాములుగలదై, [చికము అఆఅన్యాస క్ష
మైనందున వినోడము'లేమియు పురూరనుని చి త్రముకెక్కు_ట లేదని తలంవవలయును.]

sa తాచే పోవునది ఎట్లలంకరించుకొ నునో
అట్టి అలంకారముగలది,

చ, ఛభాపంచేత _ తనకు వ ప్రభావము లేద-తప్పుచేత.

eee సం తగినది,

ప. ౫౦: కొ కవూవులనెజ్ఞ, చర్మదుని నిండువెన్నెల, శరీరమంకటను ఇాసీ
కొన్న చందనము, ఇల్ల దనమొసగునవై న తుం పరకలు ఇవన్నియు నా
' మనమున జనియించిన బాధను తీర్చ జాలవు; ఆదేవ స్త్రీ , యొక్క తెయే శ కరాలు; దాని
చర్మిత్రము విశాంతమున చెపు నందగినది,

16.

జివసహారికసా _స్పపరిజన=నై చేద్యపుద స్తువులను చఠనుంచుకొ నిన వరిజనులుగలది,
మఠగళమా(తభామయై=మంగ భా కారమునకు వలసిన భూసణములను మ్మా కన్సు
తాల్చీనదై, [స్రీక కుకా మూ కొన్ని అలంకారము లుండపలయంంను, మిగిలినవి
విలాసముకో అకు, స్త్రీలు ఆభరణములు తాల్చిన తద్భ ర్హలకు శేమమని హిందూమతము.)
ఫూతముజపవిత్రము,
వ ౭ వ్యాపృతి=వ్యావీంచుట,

ప, ౫౯ ఈ కంజేషవణపాదపీఠమున = ఈ తామరస నేత ఆడుగుపలక మిద,
నా నాపనీరాజ, . +. + +రాజ్యంబు= నా నా --అవనీ రాజ ఆకల్ప ఎ ఉజ్జ్వల శారత్నభానీ
వద పీఠ 4 అ ప్రశ అధిరాజ్యంబు = నానాచేశనముల రాజుల అఆలంకరణాము లై, [ప కాళము
లైన రత్నములజే (వకాళించు అడుగుపలకచే పొందంబడిన (ప్రభుత్వము, వికాతపవా
రణము=జఒక్క్య-టే గొడుగుగలది (రాజ్యము), నాకు, ఎట్లు పూ_రింజెంగు ధన్యత్వమును,
ఈ కంజేమణాపాదపీఠమున సే నేకాంతసేవారతి శ్రీకిం చ్యాత్రమనౌట ఇడునొ, అటుల

నానావసీరాజః . ++. భాసీపద పీఠా ప్తాధిరాజ్యంబు ఏకాతప వారణంబు, ఇడదుః,.

ప, ౬౦, తుదకు కష్టములబే కలిగినసుఖ మే రసవశ్తరముగా. నాసందమొఫం
గును, ఎండకు సోలిపోయినసమయమాన చెట్టునీడ మనుజునకు ఎక్కువగా వోయినొస్త
గునుగదా,

శీర
ప వేశక ము,
WU

క్‌. 1, అనుంగుసమి = (వీయసషా, ఊర్వశి, సఖీయంం క్ష దు సవాజన్యత్‌ోకూడిన,
వాంసీ-చి క్ర లేఖయని భావము, ఇనకరం*.యందుక్‌ =సూర్యరిశి కి వికసించిన తామరల
కొలనియందు, చిత్రలేఖ ఉర్వళిని ఎడబాస్కి ఉర్వశీవియోగముచేతను, మీందుమిక్కిలి
ఉర్వళింగూర్చిన నదోకీడును ఎటింగినదానివలె చింతా క్రాంతయై యున్నదని భవము,
“ఈవికసీంచిన తామరంబోలి నాసఖీపడనమును భర ఎసందర్శనాదిశముల బే వికాస
పంతమెయుండుటను మరల ఎప్పుడుచూతును” అని ఢ్వనియని కాటయ వేమవ్యాఖ్య,

పాజేశికి అక్షీ పిక_ఆక్ని పీకయను “ఫీరుగల (ప వీళనూచక మెన పాట, అక్షీ

౮ 3 ఎ ' ఖా
ప్రీకాలటీ ణము

1

“చష్బ్బత్సు టాది తాలేన మూర్షత్రయ విభూషి శా,
అతి కా స్వరపద గృథి తా కథి తాబుధ్ధ 8,” భరతశా స్త్ర
ఈవద్యము చిత్ర, లేఖ (వ, వేశించుచున్నదని సూచించుటకై తెరలోనుండి
ఎవరో పొడునట్టిది. వ్వెపదికతో=ద్విపకయకు నొక గీతివిశేషమువే. అనగా చిత్ర,
లేఖ, వళించి “బింతతో నోలంగువై వులు ప. సేపథ్యమున చః ఈంది
Fie (దిపదిక) వఠింవంబడునని యర్థము. సఖ కనబడని” ఇత్యాది గేయము వక్ర
శేఖ వాకృను గాదు. అ న్యాపదేశము. వాసర ముది త్ర తృ లేఖాసవాజన్యలు,
వె శెండుపాటలును, అటే ఈ అంకమందంతయు “హస్ణప్రథ్యగీతికలు Back.
ground 006510 వంటివి, కాని చానికన్నను ఆర్జలంకములః) గలవు,
అచ్చరలవంతు వరుసను-అచ్చరలు స సంయనుమున= యోగమున,
dl జ
స్రీ లం చొరరానిదైన కుమారవనం--చూః చతుర్ధ్థాంకము. “కుమార స్వామి

పా త మపలంబించి అకలువమ'చే గంధమాదనకచ్చాన్చి - ఆ శ్‌ యించి
నాడు. ౪
. జంభలిక-ఖండధారజగీతివిశేషములు.

“గే 4. చింతచే తపించుచున్న మనస్సుగల దై , మరల (చెలిని) చూచుకోర్క్హి

మిక్కుుటము గానుండం గా, వికసీించన ఛామరకొ లనియందు వాంసి విహరించుచున్నది,
'అన్యాప దేశముగా చిక్క లేఖవర్థ నము.)

,దతు ర్ధాంక ము,

శీ 5. తరుపలిత,,. = వెట్టనుండిరాలిన చిగుళ్ళవేతను వూవులీతను అలంక
ంప(బడినట్లున్న తన గొవ్పదేవాముతోో ర్రీయతోడి ఎడంచాపువలని ఊన్నాదవికా
కము (వకటమగుచుండ ఏనుగుల రాజు ఆరణ్యమును వ్ర, చేళించినాండుం

గే. 6. స్వాంతము=హృదయమున్సు సకి=సఖిమోంది, వగ=దుకిఖయు నిర్చుక =
కాపముగొల్పును. 'సరసీక్‌ =సరస్స్భానందు, తా=తొను (వాంస)

వ, కలి. సన్న ద్ధము=వానకరరి యంటకు సిద్ధము గానున్న ట్రిది, నూత్న వారిదము =
నన అన పు

అ

18

బడినది, ఆసారము=జడివాన, ముల్కి తతి= బౌజములసమూపవహాము, హామపకాన +
అభజపీజపురాతివై గీచిన బంగ :రుగీతవంటి గొప్పకాంత్కి శంపజమెఅఫు,

మేభుమును మెజపును వానచినుకులను రాజు. మొదట రాషనుండనియం, ఉర్వ
శిని కొనిపోవుచు నాతండు తనమాందికి బొణములు కురిపించి నాండనియం శ్‌, మ పడెను,
దేముము నలుఫు; ఉర్వళి బంగారువన్నెగలఏ. వానపడునప్పుడు కవల. నాలుగ్పచిన్న
కులకు బలముహెచ్చు; కావున బాణములతో సామ్యము, హౌమకాహిళ అనుట.
నల్లని మేషము. ఒఅపుకాయివలె నుండుటచేతను, శరత ధాని వెనీచిన బం గారుగీ శవ తె
నుండుట మేతను,

దైవము విపరీతమెనవారికి,.. = చై వము విపరీతమగుటవే ఊర్వళితోడి నీయో
ము సంభవించినది, అదియే చాలకస్థ్ల మైయండంగా మేఘేదయ మెనది. ఇది ఇంకన్స
హెచ్చుగా దుస్సహము, వేసవిపోయి చల్ల నిదినములం వచ్చినంత సే ఆ చల్ల ౬దనమును
కూడ అనుభవించుటకు వ్రీియము లేకసొ'యె"ే 'అనుచింత హెచ్చు గాబాధించున,
వర్షాకాలమున విరహులకు తద్దుఃఖము ఇనుమడించుననుట, చర్చరి=దికవిధయమెన పాట,

గే ర. జలద, కినియకు=కోపింపక్కు ముదిలఆకేద్ద అవిరళ, +. శా=ఎడ తెంపు లే;
వర్షి ంచుటచే తెల్ల గాజేయ (బడి (వృకాశముగానున్న దిక్కుల మొగములంగ లవాండా,
రొజుకాలమునకు కారణము=రాజు తన సత్తాతిళయమువే యథా, క (క్రమహ్రా ప
ములగు కాలధ్గర్ల మునుమార్చను మాన్చనుం గలిగియుండును, ఉదా _ పరీవ్నీత్తు కలిలో!
కృత యంశధర్శ మును 'వెలయిం చినట్లు.

"నే, 9. గంధనుత్తమధు. +. పుబ్చొడివాసనశ్లే మదించిన తు మైదలసంగీకముతో
వాయించుచున్న కోయిలకూంత లే వాద్యము గాను, గాలికికద లిన చిగుళ్ల జే నిండినదై
కల్పవృతుము చక్కగా న_రించుచున్న ది.

వ జగ, మించు = మెజఫు, మించుంబొన్ని ౦చు = మించనిడు పొన్ను మించ
మేలుకట్టు = వీతానము, రాజుల Es నాలుగకోడులకు కట్టిన
పట్టువ స చ్రము, బంగారు ఆంచుగలది. మేఘము నల్లనివట్టు మేలుకట్టు వ స్త్రమవలెక,
జఫ దానియొక్క. జలకారు అంచువలె ను న్నదని భాపము, వేతనమురొలప్రబ్బళి
చెట్టు; ఫ్రూరెమ్తచావేరల్‌. = ఫూళిమ్షల నెడీ బానురములను, ఘర రృనుజకొ=(శుర = ము4
ఆజక వేసవి తెగలా (ఎండలుపోంగాా. ఎబుంగొందు = గట్టిగా (సంతోవమళే
నజచుచున్న, శిఖులుజ నెమళ్లు, నందుఖగు నః స్తోత, పాఠపలపలె న _ర్తించుచున్నవి; సెల

19

సరుల=నసిలయేటులెనెడు హారములబే, జేరులగు=వణిజులగు (బేరిజవ్యా పరి, కానడ
కానుక, రాజులకు ఇవన్నియు సర్విసా ధారణము 7” జతుగు నువచారములు - నీంహోసన
నునకు సె మేలుకట్టుండుట, కొందటు వావిరములు వీచుచుండుట, వందులుపొగడు
చుండుట, వ్యాపారులు శకానుకలాసంగట. చూ. తిక నపడసీన రాజచిన్నాములం.
అందలంబు గొడుగు నడపంబు మేల్కట్లు, చామరములు జమిలిశంఖుములంను
కంబగట్లు భూమి కానిక గాక “పెం, పెపగు రాచపదముకెల్ల ౬ బడసె, శేతన = దశకు,
వరిచ్భదము=మైక ప్పుడువ స్త్రము, పరిజనము,
భిన్న కము=రాగవిశేవముం
సందీపనము=(దుకిఖామును) ఎక్మ_డుజేయునది.

కు ౬, గర్భజలనులం=లో పలసీటినిగబవి, ఆర క్ర రేఖిములంజఎబ్లిని గిరలుగలవి,
నవభూమికదళి=క్రా త్రదైన భూకదళి (నేలయరంటియను. చిన్న మొక్క), ఆఅంతర్రు,
వ్రలా=లోన చావ్పనులుగలవి. ఉత్కలిక == ఉత్కంఠతో, ఆశతో, (మూలములో నీ
యంత్క లిక లేక లోయినను కాలి దాసళ్లోకమునకు వ్యాఖ్యా ప్రాయ ముగా నున్నది? చేల
యరంటి శెండుమూడంగుళములయొ లె. యుండును. వాన కుంసినవెంట నే మొలచును.
చానిపూవులకు ఎజ్జ' నీక లుండును, వాన కురియంటవేత నానియందు జలబిందుఫవులుండి
నవి, అవి ఎట్లుండినవనంగా వినావా మైన క్‌ త్తలో (నవభూమికదళియనుటచే సీ స్వార
స్యము. వయసు చెల్లి గననిత ఇట్లుండదు) నాళ భర రలమోింది కోవమునే కన్ను లెజ్జబారు
టే రక్ష రేఖల స్పష్టముగా తెలియుచుండ కంట తడి వెట్టు వనితల నేతృములవలె సీ
భూక దళీపువ్నము కనంబడి తనవనితత్తై యాసగొల్సి అది లేదేయనుచింత చే పురూర
ఫుని చిం తాకులునింజేసీనవి, కావున చే అతనికి సందిపనముపలె అయినది,

ప, ౬౭, యావకఫు=లత్తుక పుపూత, పురూరవుడు ఉర్వశియొక్క_ చారి కనిపట్టు
టకై గుట్తులక్‌ వెదకుచున్నాండు. ఆ చక్క_విమేశుగలది. (సుగా త్ర) భూమిమింద
పాడములమోపీ (నడచి) పోయియుండినయెడల ((అవ్పరన గావున ఆకాశగమనమున
పోయి ముండిన అడుగుజాడ దొరకదుగద్చ వానే తడిసీన యిసుకగల యీయడని
ప్రజేశమన, పీణుందులబరువుచే మడమల్టుప్రంగలూ కాలికిపూనియుండిన పారాణి
| యంటుకిొ నుటచే మునోవారముగా కనంబడు పొదముల దాడలవరుస కనంబడియంందును,

కోవనజక్‌ోపగించునది, అనురా గాతిశయ మువే నీకోపము,

20

ప, ౬౮. స్పనాంశథుకము = అవిక, చ్యుతము = పడిపోయినది, శుకోదరశ్యామ.
లంబు = చిలుకళడుఫువతె ఎజుపు3రిగిన వచ్చరంగుగలది. ఎయుపును పచ్చనిరంగును కని
సిన కొంతనైల్య మేర్పడును. మోవిరాగంపుగురుల. = పెవవికిఫూసికొ నియుండిన ఎప్ప
రంగుయొక్క గుర్తులు, మగ్న = మునిగిన (లోతెన్స _వాభి=బోొర్ల్డు, పురూరవుడు
కొత్త వచ్చిక వ్ర, టేశమును చూచి మొదట దాని తన స్రేయసీయొక్క_ జఅవికగా
భావించి నాయడు. ఎటుప్రుప పచ్చరంగుమోంద ఎజ్జని ఆరతుద ద్రపురుగులు పడఢియుండి నవి,
వానిని ఉర్వశియొక్క కన్నీరుగాను, క తత ఆమె పెదవులమోందపడి.
ఎజువె తర్వాత నాఖిళోమునిగి చొక్కా .యకంటుకిొ నినదనియుం భ్రమవడి నాడు,

ప 8౪౧, మృదువాత విభిన్న బర్హమై a లేక తేమైరచే నించుక కదలిన కుంచె
గల్‌, నిస్సపక్నళ=సవలి లేపండుటను, ఆహిభోజి= పొములను భుజించునది, "నెమలి,
శేశపాళి=జుట్టు, ఫురుషూయితశేళి=ఉ పరతి, విశీర్ణ బంధ మె==ముడి వీడిపోంగా, ప్రాపీక
కం భాసిలజాఅలంకి రణార్థము పొందింపంబడిన పువ్పముల సరముల వే ఫోల్లీల్లు
చుండగా స్త్ర కీ ల ' శేశకలాపమునకును 'నెమలి కుంచెకును శవీశ్వరులం పోలికను విశే

వముగా వర్ష ంతురు. ఇచ్చట ఉర్వశీ కేశక లా సము పువ్వులతో నలంళరింపంబడి తుంట
విల్తుని శేశియందు చెదరి యుండినప్పుడు చూచిన నీ నెమలినైతను శన కలాపము విన
యమున సిస్టపడునని యభిప్రాయము.

వు ౭౨, Si tes మానహరణ + ఆ ప్ర తివాత అస్త్రము =
. మానమునుసారించు-- ఎదురుచెబ్బ లేని _ అయుధము.

ప. ౭౨3, వ్రీయకముల యం... , , . భొమినులకోజు ప్రియతములయందు ఎట్టిదోన
మును "లేకపోయినను వార్శిపె తవుకుండు స్వాతం ల్య్యృముచే (మ్మయురాం డృళు ఆకార

ణము గానే కోపము వచ్చుచుండును.
వభుతజదినిచే ప్ర పృయతములు తమప్ర, యల కంకవిధయులనుట స్పష్టము,

ప, 8౭6, క ణు అప్పుడేప ండినది, రాజజంభూఫలమా= పెద్ద"ే రేడు
పండు,

15. దూనుండై =నంక పడె.

ప, ౭% వెలలెడి, రూ. వెడలెడి,

ప, ౭౬, బ త్తెం పుబిసము=మార్ల మున కాహారార్థ ముగొనిన Bree కృశి=
జీర్చరి, శేర్బరియైనవాండు తనపనికన్న ను ముందుగా 'ఇలికాండ్రప పనిని చేయును,

21

ప. ౭2, మదవిలాసవదము= =మదముయొక్క. కలానముచే నొవ్వు నడుగులుగల,

ప. ౭౮. నీకాంశము...నియ్యనవలయం్‌ = దొంగసొతులో నొకభాగము
ఎవనికడ కనంబడునో కడమయొల్లను వానికడనుండీయే గృహీంపవల' యంను,ః యాజ్ఞ
వల్క్య్యాధర్శ్య శాస్త్రమున నిటుకలదు, “నిహ్ను లేభిహితంచై కక్‌ వకదేశ విభావితః,
చావ్యః సర్వం స కేణార్థం నగ్భాహ్యా స్ప ని వేదితః'” రాజుభొవ మేమనం గా--ఉర్వళి
కనంబడ 'లేదు దాటక దొంగలించి యుండవలయును, ప్రస్తుతము దొంగసొత్తులో
నొకభాగము, దానినడక, వాంసకడ కనంబడినది. హంసయే దొంగ, న్యాయము[వకా
రము మిగిలిన దొంగసొ క్రంత యు హంసకడనుండియే ఇప్పింపవలయును, అభియుక్షముజ
పిర్యాదు మొత్తము,

గే, 18, మర్మ రరణితక చారువున='మరమరి” యను ళబ్రమువేత ఓఒప్పిద మైన, కును
మీత:=జపుష్పీంచివ, పల్లవితే=చిగిక్చిన,

వ ౭౯, రథాంగము=చ(కవాక ము. (రథముయొక్క ఆంగ మెన చక్రము "కీర
గాగలది -ఈరథి=రథ ముగలవాండు దాని చెమ్మ. నాయడు అనంగా అను ఫురూరవుండు.
రథాంగ విజయి కొ ణిజచ క్రవాక ములను జయించు పీణుందులుగల (మూ, రథాంగ్నకోణి
బిన్నయా, అనువావమున వ్యర్థ మని బింబము త్య కృ-మెనడి. రథాంగ శ్ర ణికి వ్యాఖ్యా
ప్రాయమెన “విజయి” "నిక్క్యాలివది.) అనుయోగము= వళ్ళ, మనోరథశతంబువే=నూర్ల
కొలంది కోర్కెల చే, వృతుండగుచుక్‌ =చుట్టుకొ నంబడిన వాడై ,

ఈరథికుండు (తాన్ఫురథాంగములను జయించు పిబుందులగలదానిని (ఉర్వళశి
పీజుదులు చక్కలానుండి చక్ర్తవాళముల ననుకరించుచుండిన పని యర్థము) ఎడ
ఛానెన; ఓయీ రథాంగ లెక్క లేనియాసలతో నిన్ని దె యడుగుచు న్నాండు, (ప్రియా
వృ తాంఠమును,) తానురథి, ఎదుటనున్న వాండు రథాంగుండు, ఎడబాసీన నీయ రథాంగ
విజయ్యిశ్రోణి; కనున ఒశరపె నోకరికి స్నేవాముండుటకున్సు పగన్సరవిషయమును తెలిసి
యుండునని యూ చమ త్మా_రము, |

_ ప, ౮౦, పురారవుని వంళముంగూర్చి ఉపో ద్రాతము చూ,

ప, ౮౧, ప్రృవృ త్త పరాజ్డుఖత జ సమాచారము వెప్పటయందు పెడ మొగము,
కొలనియందు నీవు ఒక Som స్నీ ప్రియను కానక వ్రీయ బాల
దూరము పోయినదని గ్టఆగా విద్తువేం ఇట్లు నీకే స్మియమోంది సేముడి చే కానినిపదలి

పి

నివసీంచుటకు భయముకలుగుచుండ గా, వ్రీయ నెడబాసి విరహూబాధన్‌ ండుచున్న వాకు
స్రీయావృశక్రాంకమను చెప్పుటయందు నీకు పెడమొగ మేలనయ్యా +

చక ఈవాకమల గ్రేమాతిశయ విరవావ్యథలు క క విలోశ సామాన్య ములు,

ప. ల క డుజక రిరాజు, అభినవో దృిన్న దళముము= లేంత చిగురును,

22 లలిక 4 పృవాతి +శకలిక4వృతుతేతి = మృనువు ౫ కొట్టుటచేతశే
తునుకలైెన "చెట్టు”లది, దూరవిళితకమలారికాంలిని = అత్యంకము జయిరిపంబడిన
చందుని కాంతి గలదానిని, వేలుపుటింతిని=దేవ స్త్రీ కీ ని ఉర్వళిని,

ప రాగ. యూథ నాథ==పరి కాండా, ఓయి ఏ దీర్ధావలోక=ీయి దూరఫుచూడ్కి
గలవాండ్యా మదకలుండ = ఓ మల్తేభమా, 'చాం దో మస = చరడుునిదై న్స కల =
కలల, అభ్‌కాంతిగల దానిని, యూథీ కాశబలాలక = యూథికయను నొకఫువృముతో
సమాన మెనరంగు (నైల్వము) గల కో5:లుగలఏె, స్టిరయావన = నిరంతరయావన, బేవత
గావున, హర్ష 'దాలోకక =చూపుల శింవగు దానిని.

ప, ౮౬. చదొనధారధుని=(ఫురూరవ) ఈవియను వృవానాంపునది, Be మద
జలం వవావాంపునది; యాచకొఘంబునక = (రాజానకు యాచకులసమూహము
నందు, ల మనోజ జ్ఞ మగును, ఎండ తెంపు లేక దానముగార్చుట నీకును

ద్రవావాముంటో లె యాచకులకు దానమిచ్చుట నాకును కేగినవృ త్తియని భావము,

శంపాళూన్యముఎ= మెటపు లేనిది .

శ, 28 కరిదొర = అడవివందులజేండు. ఈపద్యమున వరావోన్యాపజేశమున
రాజూ వర్షితుండు, ఆవిచలుండె =ధీరుండై , ఖ రఖురదళిత=వాడియైన గిట్టల చే కొట్టంబడీన
క్షాతలుంరై. = భూప, దేశముగలవా(డై , తనపనిలీనుండై = తనకార్యమందు అస క్తిగల
వాడె, sO =సంతోవుమున కధీరుండె డె, వనగహానమునందుజఅరణ్యము నందు,
చనుకొ, వనాంతరమున ధీరకందోప తవవనియెన కందమూలాది అవారా స్వేషణము
నక ఇటునటుతిరుగుచు, చేలలో కృవ్వుచు, వరావాము సంచరించుచుండును ; అల్ల
రాజును కనపనిమొన ప్రియా న్వేషణమున క్రై అడ వియందు నిర్భయము గా సంచరించుచు
విరవా చేదనచే చేలనుకన్నుచు, చేతులు వీనరుచ్చు చేంగుచున్నాండు,

పః ౮౭. పీయి పర్వకవిభుండ, వృథునితంబుండ = (వర్వతుండుగావున) "పెద్ద
పీలుదులుగల ఇడా నీవు, వనాంతరమున్మ వృథునిశంబజ పెద్ద పిలుదులగల; 'సదగ శా

28

నంగజమన్యథునిబే పౌందంబడినదానిని, (కామినిని, శృంగారమంగళాంగ = శృంగార
రసోచిత పవి శ్‌ గా తీ ని పర్వసన్ను తేక =గణుపులు, అనంగా శరీరమందలి సంధిప్ప 'దేళ
ములు కి శేరయన న (యంతటి పుష్టికల) దానిని, అణుకుచాంతరక == కుచముల wr
ప్రజేశము లేక వ్యత్యాసము ఆణుమ్మాతే మైనడానిని, కంటె=చూచితివా + పర్వనన్న
oa - స్త్రీ పుకుములకు శరీరమునందు సంధివ,దేశములగు -మోవేతులు మోకాళ్లు మొద
లైనచోటులయందు శల్యములు పెకి గుచ్చుకొని వచ్చినటుండక ఆయా ప దేశములు
కండపుష్టి గలిగి ఎముకలయునికి 'తెలియరాకయుండుట సౌందర్యము మంగళము.

గ, 24, భూధర=పర్వత, స్ఫటిక కిలాతల భొన్వరనిర్హ ర = వటికంపురాల (వదేశ
ములంబోలె (ప కాశమానమెన నెలయేటుక ల వాండా, బహువిధ = నానావిధములైన్క
సుమనోభరచితశేఖర == పుహ్నమల యతికయముచే కూర్శంబడిన సీగదండగల వాండా,

ఎ
కిన్నర = కిన్నరులచే, మధుర +- ఉద్రీత + మనోవార=ఇం పు గాను విగ్గరగాను పాడుటచే

పృాదయాహ్టోదక రుండా, వాకాంతను క నంబటపుమః ,

వ, ౮౮. 'సర్వభూభృదధిప = ఎల్లపర్వత ములకోను యత సన్ను తాఖి
'రామకమున=పొగడదగిన రమణీయతగల, గాననాంతరమున నజఈవనో ద్దేశమున, రామః
రమించునట్టిది, సర్వాంగనుందరి=జఅన్నియం%గములయ ౦దును రూపవతి,

ప, ౮౯, భూూకుటులు = బొమునుడులు, విచులుగాంగ = అలలంగాంగ ను విశ్వ
బల్‌ ఇాఅండజవం క్రికాంచి గాక అజ చుచున్న బతు వషరున మొల తాడుగా, వేచన=
వేగమునపోంగా, జాటుసపెంటవ లె = జాలువరయ్యెదపలె 'ఖేనచయంబు=నురుగుల మొత్త

మును ఇటునట్టు సీడ్చుచుక్‌ , వరిణామమునొ౧బెక౯ = యాపాంకర ప్రా పీనొండెను, షస
: కెల్ల కారణము ఓర్పు లేమి,

శ. 25, తుభిశాకరుణశకుంతి ౯? = కలంతపెట్టంబడిన కరుణలేని వకులుగలది.
స్త్‌ వియో+గ తిస్వరాద్యనుక రణము. లచేత నన్ను పవీడిం హక అకరుణములని, రాజుఖఫెవ
| మని రంగ నాథ వ్యాఖ్య. పతులు వాంసపి కాదులు, ద్యోసరి త్త తట సముత్సుకా ఆ బేవనది
గట్టుంబోలె కుతూహలాన్వితము, 'జీవనదీతీరము బిట్లు నానాజంతుప క్షీ సమాకీర్స మో
" అట్లు, కల=మధుర మైన, మధుకర= తేనెటీగల, రయుంకారితా = ముం భావ
-మేమనం గా) ఓనదీ నీవు చావిరవోదే కకారకులైన వశువమ్యుదులకు ఆ శ్రోయ

మొసంగుచు న్నావు. నేను నిరంతరము సీశ్రై ఆసగొనుచున్నను నామె దయగొనవు,
అవో ఏమి నీళాతిన్యము-ఆనిఫనిః

24

“గీ 26. ప్రథమదిశ=తూర్పుదిక్కు., పవన=గాలి, హాఠ=కొట్రంబడిన (తూర్చు
గాలిజే లేచిన) వృజల షడోర్మిక హోర పభుజమః ల=గొ ప్పయలల చెడు ఉన్న తభుజముల

చేత్క మేఘాంగకముల= మేఘముల నెడు చిన్న యవయవములచేశ. సలలితుండుజసౌంద

ర్యయాతుండు, ఉదధినాథుండు =నముద్రు,ండు, నర్తించుక్‌ ఎకడును, శక టాంగ =రథాంగ
(చక్రవాక) హాంస్క లనేవు, కుంకుమశంఖ ములకేత, కృతమండనముల = ఇచపేయంబడిన
యలం౪-రములచేక, హంసరథాఎగముల కూంతలం కలిగ జైలశబ్దములను అనుశరించున
వని ధ్వని కుంకుమస్రాత _ వాంసల మొగ ములను పాదములను ఎబుఫ్లు, కావున ఆ
పకులుకూాయుంచు వరుసంగా బారులుదీసీ ఎగురుట కాలికి పారాణిశ్రాసికొని గ ష్టైలు
ఛచ్చించుచు ఎగురుటగా ధ్వని. కరిమకర = వీనులు, మొసళులు, (వీనిజే ఆకుల=చెద
రిన్స కృష్ణ=నల్లని, కృత=జేయ[బడిన (శృష్ణకృత = నల్ల గాచేయంబడిన) నల్లని) ఆవ
తంసముల = సిగబంతులచే, ఇట. విలాసార్థముథరించిన పట్టువ న్ర్రాదికములని భావింప
వలెను, రటసలిలో ద్వేల్లిత=౫ ట్టున పొజు నీటి కొట్టుటలబే లేచిన ద_ర్త=ఈయంబడిన,
వా స్తత 'చండు=బేతిలో వేయంబడిన తాళము (లయ గలవాడు. గట్టును సీరుకొ ట్టు
కొనుట చేతులతో శఆశమువేయుటవలె నుండినదని ఫెవము, దశదిశల నలవి = వది

దిక్కుల నాక్రమించు నవాబ్ద= కొ త్త మేఘమ నెడు, కాలుండు=ళివుండు లేక యముడు

లేక శనైళ్చరుండు, మొదట నదిగా తలంచినవాండు తటాలున ఉదధినాథుండనుట
రొజు ఉన్న తుండు గాన,

అనిర్విజ్ఞత చే ఇ యస్సులూ' కలంగును=దు!ఖపడతుండుటచే మేలుకలుగును,
శు 97. ఈవద్యము రాజువాక్యముకాదు, ఐిరావతద్వివమః = 'వేల్పుటేనంగు

కై పంటిరాజని యర్థము, నూతన కుసుమ + స్తంబక +మండిత + అనోకసహా +నర్యంతమున జి

కొ శ్రవూగుత్వల'చే నలంకరింపంబడిన వృతములుగల ప్రచేశమువజకు; మద 4-కల+
కూజల్‌ +కోకిల +యుంకృల్‌ +మధుకర+మునోహరమున = మ ల్తెక్కుటచే చక్కంంగా
(మధురముగా కూయంచున్న - కోయిలల చేతను, (మ ల్రెక్కుటభేత నే రయుంకారమ
చేయుచున్న తుమైదలచేతను సృాదయము అకర్షించు సౌందర్భముగల, వేల్చుల

పాళీ యె ఎ
యుద్యానమున = 'జీవతలఫా, దోటగో, ప్రాణా + అధికంనిజ4 కరి ణీవిరవా జ్వాలా +
కృత తావమున = (తన) (ప్రాణములకన్నను ఎక్కదయైన (ఎక్క_వయని తాన

_ భావిచుగుచుస్ట్ర కనయొక్య ప్రియయైన యేనుంగుతోడి విరహామ.జీ కలిగిన

దీ క్రియొక్క_ సంతాషమువేత, నిఫొవక క్భపము విచరిం చెడిజతిరుగుచున్న ది,

2ిర్‌

చ ౯౨. కృష్ణ సార పృభము= నలుప్రుయొక్క.. సారమువంటి కాం తిగలది, (కృష్ణ
సారమ=నల ల్హయిటి) ఇవాలనలంపని షా అభిన వఘాసపటలిజ క, క్రొ శ్లలేంత (చాల లేంతు
వచ్చికల వెం క్ర తమండు (నవనవలాడు పచ్చికబయల) యణ | ఛాదవుక
మున + .బగంగ=తాను వేడుకతో (అడవియొక్క్టళోభను చూచుటకై వాచిసట్టి
నిడుపైన కంటివల్సె నలుపుగాను నిడుపు గాను కడుపుకడ హొంతలావుగాను ఉండుటచే
పచ్చికమింద వరుండి యున్న లేడి అడవియను మవోల మీయొక్క కంటివలె నున్నదని
భావము,

గ్‌ 28, స్థిరయావనయం- డేవ స్త్రీ గాన్క (ఇది శెండవమారు ఇట పృయుక్షము.)
చూ, వ, రగ. దళావిపర్యాసము పరభవాస్పదముఎదశల లోని మార్చు ణా!
తొవు, తాను రా జేయైనను ఇవ్పటిదళశలోని దైన్యము తనకవమానకరమని రాజుఫెవము,

వ ౯ న్ఫుగేంద, జ్‌ క్చళత్త క_పీంచాము చే చీల్పంబడిక, కరి వనుంగుయొక్క,
(క్రువ్యలవ౦ంబు = మాంస్రఖండము పృభెప, లేపి = కాంతుల వెదజల్టునది, ఇయ్యది

ప్రశాళమానమగుటచే మాంసఖండముగాదు. అగ్నికణమునుగాదు, విలయన అడని
యంతయు వానచే నిప్పుడే తడిసీనదిగదా. ర్నక్టవంజాళము = ఎజ్జిని యళోక పువ్సము,
ఆదటదీని నె త్త, =. * . .కరంబులకొ=సూర్యుండు దీనినెత్తుటకు తనకిరణమాలను చాచెనా
(యనునట్లు దీని చ,కాళ మొప్రదున్నది,)

శే. 29. ఇది రాజువాక్యముకాదు. ఎవరో పాడునట్లి ఏ. వృణంనీబద్గ=
గ్రీయయందు నాటుకొన్న, అకాంకుండు= వ, త్యాశగలవా.డు, బాస్పాకుల = కన్నీ
టిచే కలగిన, మొమిళాస్యుండు=వాడిన మొగ నగల వాండు.

వ ౯౮, మగ్నావలగ్న =నన్న నినడుముగలది

వ ౯౯ (సృణతుోమస్క రిం చినట్టి, తనకు స్వాధీను:డ నై నట్టి, ననుంస్రోచి షే
నన్ను సరకుగొనక, తోసిపుచ్చి (ఆ కారణముల చే) అను తాపభరముగొన్న = పశ్చాత్తాప
మను కరా, మదీయనుతన్విని=నాసుందరిని, ఈలతతన్వి = ఈల తాసుందరి;
(ఈ క్రిందివిధనన) పోలంకావర్ష మున తడీనీయన్న చిగురు కన్నీటిచే కడనసిన
ఆధరమావ లెనున్న ని, (కెండును ఎటుపుగావున్తుశనదు శణిగామి,,.- అకాలము కావున

లత ఫుష్పింపకయుండుట్క తనసుందరి, నిరవాముచే ఆలంకారనులను కౌల్చనివిధమ నను,
ఖఘు. శ

26

(పువ్పములులేనందున) శ్రిణిటీగలు రానందున వానిశబ్దము'లేనందున తీవ) తేననుందరి
(విరహ) చింకణే మానముదాల్సియాన్నట్లును, రాజునకు తోంయెను,

ప, ౧౦౦. స్పర్శవిభావిశ= తాకుడుే తెలియవచ్చుచున్న.

ప, ౧౦౧ అవగత .అసుండు=ప్రాణమాల పోంగొట్టుక్‌ నినవాండు,

ఖీ 81, అసితకంథము = నల్లని మెడగలది, రాజు తాను ఉఊన్వళి తె అడవిలో
శ్రమించుచు (తిరుగుచు) వరిజేవించుచు (టైన్యముతో) "నెమలిని, హంసనా; చక్ర
వొక నును, తు మైదను, ఏనులనను, పర్వతమును, నదిని, జింకను ప్ర తనానృ = రకమ
నడుగుచు లిరిగినవిషయమును 'సంగ్రవాముగా ప్రియకు చెప్వుకె నుచున్నాఃడు.

ప ౧౦౨, సీ వదన ము=నీ"వెంగము, నుదుటం బెట్టిన యామణికొ ఆ లలెటమున
నుంపంబడిన యీమణిజేత, ఉదయించిన రాగ ములయ = బయలుకెడలిన కాంతి ళోళ్ళి
ల్లగా; -లేయెండకు=లేంతఎండకు, కెంపొదవిన = ఎటు పెక్కిన, నె తృమిలమ్మీకీ =నిండు
శఅమరసిరికి ఉపమాన౦ బై ఒబప్పారిడి, “వంగ మే అధికగుణము ఉపమానము, "నెళ్త
ఘే ఉపమేయము, న్యూన గుణము, వ్రకృతులం--- అమాత్య సుహృదాడదులు,

ప, ౧౦౪. స్ఫురియించు మించు _ తటాలున కనంబడు వుందునట్టి ముఆపు, సీడ
మగ౯=టెక్కెనుగ, నురచాపము=(రంగులతో డి) ఇంద్ర ధనువు, నూత్న చి, తశ భగ=
ర్చొక్తచి శ్రరువునలె అందముగొల్పంగా, శ్రొమబ్బు = క శ్ర మేఘమును, రహించువిమా '
నముంజేసీ=ఆంద మైన విమానముగ నిర్మించి, త్వరగా నన్నిల్లు సేర్పుము యువతీ (చూ
స్థిర యౌవన) ఊర్వశి దివ్యగానున ఇట్టివిద్యలుచేయ సమర్థురా లే,

కటి శా

పంచమా౦క ము

పరితుమ్హుండంజసంతో షించినవాండా.

ప, ౧౦౭ నిగ్గు=కా౦తి, ఇన్రురులు=చిగుళులు, దిన్వధూవ క్ర మునకుజాదిక సక
గుందరి-సింగ నజనకు, వతంన ప్ర, సాధనంబు=కభరణము యొక్క అలం కారమును,

చావవా స్తజుబేత విల్లుధరించినట్ట్‌దిః

పః, ౧౦౮ పరువజలభర జ్భీదంబుదరిని=దట్ట మైన మేధుముకడ,

వాగరినయండుకె ల స్నలుంం

2

ప ౧౦౯ పతగవ్భాకమునశై పత్నీ వారించుకొ నిపోయినదానికి, ప్రాణితు =
ప్రాజముగలవానిని,

ప, ౧౧౧. చకెర్వశేయుండు = ఉర్వశికమారుందు.్ష విలు దాలు పు_ధనుర్ధరుండం,
ఐలనుతుండు= పురూరవుని కుమారుడు, అశుగ ను=బాణమను, ఆపిలంబిరముగా=ర్వర 7.

ప, ౧౧9. స్వాంతమున = వృదయనున, ప్రసాదము = సంతోవము, గభళితజ
పోయిన ైర్యుండ = ఛై ర్యముగలవాండను, క = దయయేలేక, గాఢముగా,

'జెరససంబంధముధర పత్ని యందు బుట్టిన కుమారునితోడి పోలిక, బాబ
గర్భముగా=చాపమునుందాల్నియే, అది కడుపును కాకునట్లు గా.

ప, ౧౧౫ కాంతమిందుకర మిందు కాంకఠముబిలె = మనోహర మైన చం దృకిరణ
ములు చంద కాంతము నెట్లు (కరగించునో) అట్లు. _అభ్యుద్దమనము == ఎదురేగుటు,
బహుమకవు== ప్రియను, అభివాదనము = నమస్కారము ఉన్న మిత ముఖుని=ఎ క్షంజెడిన
-మొగముగలచానిని యథో చిశము=కగిన ట్లు, ప్రథమా శ్రమమునజ బ హచర్యమున.

అలగే

వ. ౧౧౭. చూడాకండూయన = చూడమాను గోకుటచేత, సుఖము ప్తమమ్మొ
డుకొ=నుఖముగా నిదురపోవును,

| మవారాజగృహీతవృదయను = మవోరాజుచే గృహింపంబడిన డెందమాగల
దానిని జాూతమ్మాత్రునిఎపుట్టుటమ్మాత మే గలవానిని, అప్పుడు ఫుట్టినవానిని.

ప, ౧౨౦. (సృథమవృష్టికి = = ముదటివర్ష మునకు, ఆతప పజ్బరము == వఎండయను
జ్వరము, ఎడసీన=పోయిన, ఇరమృదపువహ్ని =పీడుగునిప్వు, అనర్ధానుబంధి= అనర్ధ మును
(చెడుగును) ఖేర్చునది, కృఠవిద్యుణ్ణి=చదువు పూర్తియైనవానిని.

ప. ౧౨౧ నియం క్లిభొజననము = ఎడబాపునకు పాత్ర, మగునట్టి ది నాఖవంత

మొజనము=యజమానునిగల జనము, న న ఈ కనశెవ్వుడును మేలంసేసికొ న

జాలదు, 'సంగడీలుజనే స్ప హితులు,

వ ౧౨౩౨. (ఈయనం౫ఈనారదర్శి ) జడగుమి = జడలసమూనాను, గోరజంప్రఆ
సోరోచనముయొక్క_, నికవంపు = ఒరప్రురాయిమోంది గీకనంటి, పిశంగిమతో=హాసుపు
రంగుతో, (ఒరపు రాతిమోందగీ చినగోరోజనముగీత వంటి పింగళరాగముతో) జన్నిదను=
జంచెమ్సు శే రవబంధు=చంద్రుని, కలా = రేఖనంటి, అమలచ్భవి=స్వచ్భ కాంతితో ,
పసిండియూడభను = బంగారపు జోడలనుు జంగ మకబ్బకశను= వీరుగుచుండునట్టే కల్ప

28-

వృక్షము, అవహితు:డను= హెచ్చరిక వహించుచు'న్నాను, (సృభౌవదర్శిఇప భావ
ముచే చూచువాండు. తై కాల్యదర్శులంజభూతళ వివ్యద్వ ర్రమానములను చూచువారు,
ఉద్ధ్భతమూ=తీసి జేయ(బడినది, నాథవంతుండు=యజమానుండుగల వాండు,
పహ ౧౨౫% అజుడు=బ్రవ్హా సురమౌని=టబేవర్షి , శళించం దృుండం, సౌమ్యుండు=
బుధుండు, భూజాని=రాజు (పురూరవుడు లోకవోరిగుణత = లో కాకర్ష కమెన గుణ
ములచ్చే ఆశాస్యము=కోర్క్స, ఇం దొక్కొకరును తత్పూర్వుల ననుకరించిరనుటయు,
ఎల్పళోళ్ళా లకును మోయిశ్లే తావలము గావున కోరందగినవి వే లేవియు' లేనందున కోరం
దగిన దొకటేగలదు, అదినీవు సీతం డి, డి ననుకరింపవలయు ననుట,

ప, ౧౨౬ అవ్రశంప్యతక్‌ = Een (ఆచలధై రమాచే. ఇందు గంగ
కను రాజ్యలమ్మీకిని శైచమ్యము చవ్పంబడి నంంన్న ది, తుహోరతె లమువంటి వాడు జన్ల
కుడు ఉన్నతులం దున్నతుండు చారాన్నిధి (సమ్మృదృమువ లె ఆ ప్రకంప్యతచే (సము
ద ధృత తొణకదు; ధైర్యశాలి చళలింపండు) మేర (వొద్దు తప్పనివాండుసు పు గ్ర తుండు
(సముద్రము చెలియలికట్టను దాంటదుగదా) గంగయు 'ఆఛాశంబుననుండి గున
శిరంబందుండి సీతా ద్ర. .-సముద్రయుం చేరినట్లు రాజ్యలమ్మీ ఉన్నశులకును ఉన్నతుః
డైన పురూరవునినుండి ఇప్పుడు సమాదృముంబోలె గంళీరుండయ్యు పీతృవాక్యమును
చొంటని ఆయువును చెందినది,

ద, ౧౨౪౭. స్వర్నాయకుఖే= బే వేం దు దు నిచేే పినాకీ = ఈశ్వరుని, తనూ బుక్‌ =
కుమారుని. కుమారస్వామి దేవతల సేనాపతియై తారకాసురుని వధిం చినకథ ననుసం
ధించుకొ నవలయును.

సాక శాస సనుడు_చేచేం దు దు ౭డు, మధపంతుండు.

“ పహ ౧౨౮ పరస్పర eee = ఒళరొకరిని ద్వేషించుకొనువారికి వీళ్ల
సం శృయమానందు=పికరిని జృశ్ళయిం చియుండుటయందు,

వు ౧౨౯ నందిం త్రుగాత మెల్ల ధరి త్రీకొడావృపంచమునం. దంఠయుం సంతో
షీంతురుగావుత,

భరతవాక్యము==నటుండు చెవ్వునట్టి (మంగళ) వాక్యము,

న. శి!

12
183

14
15
16
17

ఇందలి సూక్తులు.
+ జు!
చాడా విశర్రాశ్రికాాా

చం ద్రునివలన అమృతమన్న ఆశ్చర్య మేమి (
గర్వము లేమి విక్షణూలంకారనుః,
అతిన్నేహామువేత కార్టమాగ్తముతో చును,
తొలుత మబ్బుబారున్ను తరాాషత మెజప్రుతీగానున్ను ,
త_ప్టదుగు నిన్మూ సుఘటంబు తే ప్పమునకు,
దొంగసొత్తుతో దొరకిన దొంగకు ప్రతివచనం ఉ-టుందా 1.
పీకాచంహాడా భోజనం చేత అళ్వనీల్లుతుంది.
కల్లు కలగినవాండు ఎదుట దీపశిఖను ఓర లేడు.
ఇంద్రియములు కానున్న డానీని అనుసరించునవి,
ఉదరపరాయణునికి ఎల్బయెడలను తిండిమిోాఃద నే లోకము.
చేముడి ఒరులపాలయినవ్వుడు నాగరకులు అధికంగా
దాహీణ్య్థం చూపుతారు,
మంచిమాటను నీ శాకరించగాడదు,
చెయి తెగిన చెంబడివాడు చేవ తప్పించుకొనిపోగా ఇందువల్ల
నాకు ధర్మంకలుగుతుంది” అని చెప్తాడు,
ఈప్పితలాభ మనంగా వికుద్ధములు వెరుగుట:
మిక్కుటమైన ప్రేమకు సహన ముండదు.
విధికి అసాధ్యము లేదు.
వీత రాగులకుకూడా మేఘోదయము ఉత్కంఠను కలిగి స్తుంది,
అకృతివి శేవములు చిర కాలము దుఃఖభాజనములు శానేరనుః

19

20
21

22
23

24
25
పగ

27

_ 28

80

దైవము విపరీతమెనవారికి దుఃఖమువెంట దుఃఖము సం
విందును, -
రాజు కాలమునకు కారణము,
చీ యతములయంచెటను ననవేతీతములు,

వ్ర, భుత భావస్థభితములు భావినులకు,
తనపనికిమున్నె కృతి చెలీవనిని జేయు,
వ కాంళశను కనంబడుచో
నీకొనియఫీయు క్ష మెల్ల ని మకినవలయుక
అనిర్విల్ణత చే శ్రేయస్సులు కలుగును,
చేవ తారవాసక్టములు ఎవరు తర్కి.ంచగలరు,
మేటివృహభము మోాచినభారమును "లేత కోజెమోంద మోపుట
తగవు గాదు,
వలదు వయస్సు, వుట్టుకనె వర్షర: జాత్త్మ కృతితమంబగు౯,
దశావిపర్శాసము పరిభ వాస్పదము,

న జ కన్న.
¥ ఈ

9
వీ
బ్రాలో

ప జై
ప్రథనుము ద్రృణవి

అయియాతటియ్ర్ర్రిస్తేయులలాా

కడచినసంవత్సరము జూలై మొదలు ఆము కమాల్యదకు తత్పూర్వ లిఖ తావళిస్ట్య
మైన టీకను ప్రాయం చుంటిని, అది నవంబరులో సమౌ విం చెందినది, ఆందుల కై న పురి
. శ్లేశమువలన అనారోగ్యము సెక నినది, తత్సవానో పాయముగా డిసెంబరు జనవరి
' శెలలలో రత్నావళీవి క, క్ర మోర్యశీయమాలను ఆం శీ కరించితిని.

ఆవృత్తాంకమూను...పూర్వ యు మదీయమాళోవికకు ముద ణవ్యయము నొసంగిన
వారు కావ్య నాటకాదివాజ్యయరసజ్ఞ శి ఖామణులు విడవలూరు గ్రామవా స్తవ్యులు పంట
కులవతంనులు 'సదాచారధురంధరు లం,

నెల్లూరిలో నిధిపతులు,
లీ

విని, అక్యంత ప్రీ, ఏ, త్యు త్సాహాములతోో ) సత ద (దృచనంగూర్చి తమయభినందనముం చెలుప్రుచు
వీకద్ద' _ ంథద్వయము ద్ర్రణమునకు పర్యా ప పమనధనమును నాకుంబంపి నారు.

సీ యుత - దొడ రామి"రెడిగారు,
దగి ఊఉ"

శ్రీ రామిరెడ్డిగారు 20 వఏండ్లకుమందు విక,'మోర్వశీయము నాం గ్రీకరింపుమని
నన్న “పోచ్చరించం. వారి యాయిీాప్ఫీతేము నావలన ఇప్పటికి క
జ ' ద \
స వ్రజ్ఞారి య ముదృణార్థమ ఆస్రార్థితముగా తోద్సడినట్టి
యాసరన్వ సరస్వత్సు ల్రలాలితుని! అఆక్యంతే కృత బండను,

ఆతుర క దక్షం రువురును శ "రెడ్డిగారికి విద్యకన్న ఐశ్వర్యమును ఐశ్వర్యము
కన్న విద్యను షోటీలు మెటనీ యొసంగుచుందురు గాక,

ఆక్టోబర్కు 1921 మదరాసు, నే. వేకటరాయశా్ట్రే.

విక, వూూర్వశీయనుందలి పాత్రృములు

అలయగాోటెర్రీ నాల

ప్రరుషములు,

+ స్యూతృథారుండు,

* పారిపార్శకుండు,
పుహారవుండు....శథా నాయక (డు.
మాణవ కుందు, = విదూషకుడు,

Porn

సుత్తూోరవు ఏపటనుహూవి ,
ననున (కషం
నిపుణిక... బు "శీనరివేటి, న్‌

సత్యవతి. కాపసీ| చ్యవ నా కృనుగతీ,
యపని ఆశ్‌ స ధారిణి,